>
Werk in uitvoering,
zie Toelichting
top
banner
Naar de Verenigingssite Naar Binnenvaarttaal
Aanvullingen en correcties zijn welkom.



Groep(s)letters



Inleiding.



Getuige vele foto's kon men zo tussen ca. 1952 en ca. 1975 op bijna alle binnenvaartschepen een, in cirkel geplaatste, letter op het schip zien staan. Na de invoering van het europanummer neemt het aantal schepen waarop deze letter, die officieel 'groepletter' schijnt te heten, langzaam af, zodat men nu, anno 2008, nog slechts op een enkel schip, een dergelijke groepsletter aan kan treffen.
Wanneer men her en der onder de schippers informeert naar de bedoeling van deze letter, dan zullen de meesten U het antwoord schuldig blijven. Enkele oudere schippers weten U misschien nog te vertellen dat het iets met de oorlog en de mobilisatie van doen had, maar veel verder komt men niet. In een poging dit raadsel op te lossen heb ik begin januari 2008 een oproep gedaan op het "Binnenvaartforum" [E>]. Nu (half april 2008) is een stukje van het mysterie rond de "letter in de cirkel" opgelost.

0-k


het idee achter de groepletter



Begin jaren 50 kwam de toenmalige geallieerde(?) legerleiding op het idee, dat het in bepaalde gevallen handig zou zijn om een aantal schepen, van een bepaalde categorie, op te kunnen roepen om voor strategische doeleinden in te zetten.
Het idee was vermoedelijk nietnieuw, maar daarover straks meer.

Men dacht hierbij waarschijnlijk aan vrachtschepen van bepaalde afmetingen en tonnage of aan sleepboten met een bepaald motorvermogen, zo vertelt ons één van onze bronnen, maar vermoedelijk is dit slechts een zeer klein aspect van het geheel en wil men, in verband met de vermeende strategische waarde van deze maatregel, niet meer kwijt dan absoluut noodzakelijk.
Het is in verband met deze vermeende strategische waarde, dan ook niet verwonderlijk dat niet alleen de groepen waarin de op te roepen binnenvaartschepen in gedeeld zijn, maar ook de wijze waarop deze schepen in een dergelijke situatie ingezet zouden gaan worden, geheim is gehouden.
Bij de inzet van de schepen zou men kunnen denken aan het blokkeren van vaarwaters, het transport van militaire goederen, het transport van brandstoffen en voorraden en de verbouw van schepen voor oorlogseinden. Indien er een verbinding bestaat met de strategiën rond de IJssellinie dan zouden de schepen ook ingezet kunnen worden voor evacuatie van mensen, vee en waardevolle goederen, als ook, door het afzinken van vaartuigen, de versterking van de zogenaamde 'drijvende stuwen'.



maatregelschepen 3
(groot formaat)
maatregelschepen
(groot formaat)
 
Uit de toelichting blijkt de wijziging een defensiemaatregel te zijn, die, om niet op te vallen, stiekem aan de maatregelen i.v.m. de teboekstelling van schepen toegevoegd wordt.


De werkelijke regeling, de richtlijnen voor de indeling, de registers waarin de groepen van schepen bijgehouden worden en al het andere wat met deze kwestie verband houdt, zal waarschijnlijk uit de archieven van het ministerie van Defensie moeten komen.
Het mag U vreemd in de oren klinken, maar de regeling omtrent de groepsletter is, ook al worden er sinds ca. 1975 geen letters meer toegekend, hedentendage nog steeds van kracht. Het is dus niet onmogelijk dat dit alles nog STAATSGEHEIM is en dat zou ook een verklaring kunnen zijn voor het feit dat het ministerie van defensie, bij eerdere verzoeken tot opheldering van de kwestie rond de omcirkelde letters, antwoordde van niets te weten..............

De groepsletter is dus een methode om op snelle wijze een (groot) aantal schepen met bepaalde eigenschappen, voor millitaire doeleinden, te kunnen vorderen.




de uitvoering van het idee



Gezien het millitaire belang van deze kwestie was het noodzakelijk de uitvoering van dit idee geheim te houden. De schippers van de schepen, die opgeroepen moesten kunnen worden, moesten echter op één of andere manier toch weten tot welke groep hun schip behoorde.
Het spreekt voor zich, dat het oproepen van flinke aantallen schepen, onmogelijk zou zijn, als men elk schip apart zou moeten oproepen.


Men verzon daarom voor ALLE schepen een kenmerk, een letter, welk kenmerk aan de schipper bekend zou zijn. De schepen met een strategisch belang hadden per groep een bepaalde letter, die in geval de nood aan de man kwam, gebruikt zou kunnen worden. Aan de overige schepen werd eveneens een bepaalde letter toegekend, maar dit was slechts ter camouflage.
Zouden slechts bepaalde schepen een letter toegekend krijgen, dan zou dit ongetwijfeld vragen hebben opgeroepen.


Ook werd er een ogenschijnlijk nut voor deze letters verzonnen. Ze zouden voor het verzamelen van statistische gegevens bedoeld zijn en in verband daarmee moesten ze dan ook zichtbaar op het schip aangebracht worden. Teneinde verwarring met andere, op het schip aanwezige, opschriften te voorkomen moest de groepletter in een cirkel geplaatst worden.
Welke vijand zou nu achter een duidelijk zichtbaar aangebrachte letter een staatsgeheim zoeken, moet men in de legertop gedacht hebben...........


Duizenden schippers hebben dus jaar in, jaar uit, hun tijd en verf moeten besteden aan het misleiden van de vermeende vijand. Er waren echter ook enkele schippers, die de zaak niet vertrouwden en er niets voor voelden hun schip op die wijze te brandmerken. Kees Touw heeft daarover een kort 'verhaaltje' geschreven. Opvallend is daarin dat de spits Attacus eerst de letter I en later de letter K toegewezen kreeg.


k
Motorbeurtschip "De tijd zal 't leren I", van beurtdienst "De Hoog", Gouda.
Hier rond 1963 varende op de Lek.
Foto: ingezonden door T. de Hoog, Gouda. (groter formaat)


de wettelijke kant van de zaak



Men moest voor de uitvoering de schippers wettelijk kunnen verplichten het voornoemde kenmerk op hun schip te schilderen. Men koos hiervoor de vorm van een maatregel.
Een ministrieel besluit of maatregel hoeft namelijk niet in de kamer besproken te worden en de kamer zou natuurlijk weleens lastige vragen kunnen stellen over een zogenaamd statistisch onderzoek waarvan zij niets wisten............

Dus werd besloten de maatregel stiekem bij een andere maatregel, waarbij de schipper toch al aan het letter schilderen was, onder te schuiven.
Deze maatregel was de "Maatregel schepen van 1948", waarin, onder andere, het duidelijk zichtbaar aanbrengen van het brandmerk geregeld was. Aan art. 8 van de "Maatregel schepen 1948" werden daarom in 1952 enkele regels toegevoegd.

De desbetreffende passage (art.8 lid 3) luidt:

"op dezelfde wijze moet door de eigenaar of de andere personen, genoemd in artikel 750, eerste lid, van het Wetboek van Koophandel, op zodanig schip onmiddellijk voor de benaming van het schip een cirkel met daarin de hoofdletter, welke hiertoe door of vanwege Onze Minister van Verkeer en Waterstaat schriftelijk aan de eigenaar of één der eigenaren is medegedeeld, worden aangebracht."



De "Maatregel schepen" zelf is een gevolg van de toenmalige wetten, die verband hielden met de kadastrale scheepsregistratie (de teboekstelling).
Het spreekt voor zich, dat defensie niet in relatie met het toekennen van de letter, noch met deze wijziging van de Maatregel schepen 1948 in verband gebracht mocht kunnen worden. Daarom kreeg de minister van Verkeer en Waterstaat hierin de hoofdrol.


mr1
De wijziging uit 1952 van de
"maatregel schepen 1948".
(groot formaat)
maatregelschepen
 
Bladzijde 2.
(groot formaat)
 


Naar: Volledige tekst van de gewijzigde "maatregel schepen 1948": blz. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14.


de uitvoering



Vanaf 1952 kregen de schippers van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat een brief toegestuurd waarin vermeld werd welke letter op hun schip geplaatst diende te worden.

cirkel1
(Groot formaat,Inzender: H. Visser, Zwolle.)

Op de achterzijde van de brief stond duidelijk omschreven hoe en waar deze letter geplaatst diende te worden. De brief ging vergezeld van een, door de schipper in bijgeleverde enveloppe te retourneren, ontvangstbevestiging.

gh
Inzender: Harry de Groot.
(groot formaat)
fr
(groot formaat)
 

De schippers konden dus aan het schilderen en daarna gebeurde er verder niets.........................
Voor zover bekend is er van de indeling met groepsletters nooit gebruik gemaakt.
Geruchten dat deze na de watersnoodramp van 1953 gebruikt zijn, worden door andere bronnen tegengesproken.
De toezending van bovenstaande documenten lijkt in 1975 te stoppen, maar officieel bestaat deze regeling (anno 2012) nog steeds.
Dat men in de jaren 70 stopt met de toezending van de groepletter heeft niets te maken met de invoering van het zogenaamde europanummer. Het europanummer is niet meer dan een cijfercode waarvan de cijfers (meestal) een relatie hebben met het brandmerk. [meer....]. (Tekst herzien oktober 2012)
 

het vervolg



De "Maatregel schepen 1948" blijft tot ca. 1 januari 1983 van kracht. Nieuwe bepalingen inzake de teboekstelling van schepen hebben tot gevolg dat de "Maatregel schepen 1948" drastisch herzien dient te worden, het geen dan leidt tot een nieuwe maatregel; "De maatregel teboekgestelde schepen 1982/83". Artikel 8, lid 3, van de "Maatregel schepen 1948" is in de nieuwe maatregel in iets gewijzigde vorm bij artikel 33, lid 3, terug te vinden.

De desbetreffende passage luidt:

"

De eigenaar moet voorts, op dezelfde wijze als is bepaald in het eerste lid, vòòr de naam van het schip een cirkel aanbrengen met daarin de hoofdletter die hem daartoe door of vanwege Onze Minister van Verkeer en Waterstaat wordt medegedeeld.

"


Maatregelschepen 1982; blz. 01, 02, 03, 04, 05, 06, 07, 08, 09, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17.
Toelichting; blz. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10.

De "maatregel teboekgestelde schepen 1982" ondergaat daarna nog enkele wijzigingen.
De laatse wijziging geschiedt op 1992.
Artikel 33, lid 3, van de "Maatregel teboekgestelde schepen 1982/83" is dan ongewijzigd terug te vinden onder artikel 25 het derde lid.
(Volledige tekst, d.d. 6-6-2008. Opent in een nieuw venster.)

De "Maatregel teboekgestelde schepen 1992" is thans (oktober 2012) wettelijk van kracht en dus kunnen schepen nog steeds, door de Minister van Verkeer en Waterstaat, een letter toegewezen krijgen, die de schippers in een cirkel, voor de naam of kenspreuk van het vaartuig, dienen aan te brengen!

De "Maatregel teboekgestelde schepen 1992" is zoals zijn voorgangers een gevolg van de wetgeving inzake de teboekstelling van schepen, thans bekend onder de naam "kadasterwet". (Volledige tekst, d.d. 6-6-2008. Opent in een nieuw venster.)


andere wetten



Het spreekt voor zich dat, om redenen van geheimhouding, verwijzingen naar de groepletter slechts moeilijk in andere wet- en regelgeving, en zelfs in de daarbij behorende toelichtingen, terug te vinden is. Voor zover bekend is er slechts één vermelding.
Hierbij opgemerkt dient te worden, dat alleen de hedentendage geldende openbare wet- en regelgeving algemeen toegankelijk is.


In de Vervoersnoodwet van 1962 ( wet van 5 december 1962, houdende regeling van het vervoer te land en op de binnenwateren in buitengewone omstandigheden) wordt gesproken van vervoermiddelen die op, een door Onze Minister te bepalen wijze, de door hem vastgestelde bijzondere kenmerken moeten voeren.
(Volledige tekst, d.d. 6-6-2008. Opent in een nieuw venster)

In deze wet is er ook sprake van registers, waarin de vervoermiddelen kunnen worden ingeschreven, maar welke registers hiermede precies bedoeld worden, is ons niet bekend.


In de Kadasterwet van 3 mei 1989 artkel 21, is er sprake van rubrieken van schepen.
De aldaar genoemde "rubriek  waartoe het schip behoort" zou betrekking kunnen hebben op de groepsletter, maar waarschijnlijker is het dat daarmede de onderscheidelijke kadasterregisters voor 'binnenschepen', 'zeeschepen' en 'vissersschepen' bedoeld worden.

Ook de nieuwe Binnenvaartwet refereert, in artikel 52, lid 1, naar'noodwetten'.
Verwijzingen naar de groepsletter ontbreken echter.

lwd
Leeuwarden, jaren 90. (groter formaat)


de groepsindeling.




In een poging te achterhalen welke letters toegekend zijn, werd in samenwerking met de lezers van het binnenvaartforum de navolgende (onvolledige) lijst samengesteld.
(E> Forumpost over dit onderwerp.)


A
groot sleepschip
B
(voormalig)sleepschip.

C
kempenaar, sleepschepen.
Hagenaar 269 ton, ex sleepschip.
Mogelijk alleen sleepschepen?
D
motorschepen (klein?)
E
sleepkast 50m (ook zonder cirkel)
F
stoomvrachtschip
G
beurtschip
H
sleepkempenaar.
Groot sleepschip.
I
kempenaar, tankers, NRM schepen, beunschip, slepend vrachtschip, spits, ook sleepboten?
J
kleine sleepboten
K
diverse vrachtschepen (steilsteven, spits, kempenaar, Luxe-motor) ook zonder cirkel?.
Mogelijk alleen motorschepen?
L
gewone vrachtschepen (voormalige zeilschepen?)
M
grote motorschepen, beunschip, luxe-motor 30m.
N
dekschuit
O
baggerschuiten
P

Q
motorsleepboot
groot ex-sleepschip
R
kempenaar (hospitaal-en passagiersschepen? )
S
stoomsleepboot (ook zonder cirkel) , duwboot
T
olietankschepen (klein?)
waterboot
U

V
olietanker groot
W
motorsleepboot (zeegaand)
X
spijsolietanker e.d.
Y
spijsolietanker e.d., stoomsleepboot
Z
motorsleepboten-Rijnvaart (ook steilsteven?)
?


Nu we weten dat zich hier tussen een flink aantal 'valse letters' bevinden, heeft deze lijst weinig waarde. Men kan natuurlijk gaan filosoferen over welke letters echt en vals zijn, maar zekerheid daaromtrent valt er op die wijze niet krijgen.
Ook blijkt uit deze observaties dat niet alle schippers de moeite namen en cirkel rond de hoofdletter te trekken.
Ook aan de, bij wet voorgeschreven, plaatsing, kleur en afmeting, van de groepletter hielden schippers zich lang niet altijd.


De periode 1939-1952



Bepaalde bronnen vermelden dat er ook in de vroege oorlogsjaren letters aan schepen toegekend werden. Het fijne daarvan bleek niet meer te achterhalen te zijn.

De situatie in Europa in 1939 was van dien aard dat de toenmalige regering het noodzakelijk achtte een aantal wetten en maatregelen uit te vaardigen, die de zaak in het geval van oorlog in goede banen moest leiden.
één van die wetten was de
 "Wet Behoud Scheepsruimte"
 (uittreksel).
In artikel 3 van deze wet is sprake van 'groepen van schepen', of deze groepen elk een eigen letter toegekend kregen is echter niet terug te vinden.

Een andere wet uit die tijd was de
"Wet Gebruik Vervoermiddelen"
van 7 sept 1939  (Staatsblad No. 528).
In artikel 2 lid 1 van deze wet is er sprake van de inschrijving van vervoermiddelen in daartoe door onze minister van Verkeer en Waterstaat bestemde registers.
In artikel 2 lid 2 krijgt de minister bevoegdheid tot het stellen van regelen met betrekking tot het gebruik van deze vervoermiddelen.

wet gebruik vervoermiddelen

Volledige tekst: blz1, blz2, blz3, blz4, blz5.

In de schriftelijk behandeling wordt ons duidelijk gemaakt dat de reeds gebruikte registratie van vervoermiddelen voor dit doel ontoereikend is (en dat er dus iets nieuws moet komen) en dat het inderdaad de bedoeling is om, zonder tot vordering van vervoermiddelen over te gaan, elk gewenst vervoermiddel op een door de minister te bepalen wijze in te kunnen zetten.
Schriftelijke behandeling: blz. 01, 02, 03, 04, 05, 06, 07, 08, 09.

Ik moet zeggen dit alles lijkt heel erg op de latere 'Maatregel Schepen'.

Uit de weinige duidelijke foto's uit deze periode is tot op heden nog niet gebleken dat dat kenmerk duidelijk zichtbaar op het schip gevoerd diende te worden.

De "Wet Gebruik Vervoermiddelen" van 1939 is bij de "Wet van 2 december 2004 tot modernisering noodwetgeving Verkeer en Waterstaat en Economische Zaken" (Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2004 nr. 686) art. XVIII ingetrokken.
De "Wet Gebruik Vervoermiddelen" was namelijk met de inwerking van de "Vervoersnoodwet" min of meer overbodig geworden, maar om onbekende redenen is de wet pas in 2004 ingetrokken.





Mocht U aanvullende informatie over dit onderwerp hebben neem dan contact met mij op!

Mogelijke andere relevante publikaties.


Dat was alles voor dit moment (14 april 2008).
Oktober 2012: Kleine herzieningen aangebracht.

Pieter



© 1997-heden; Vereniging 'De Binnenvaart', Dordrecht. Redactie: Pieter Klein, Ede.
De rechthebbenden kunnen niet aansprakelijk gesteld worden voor de gevolgen van het gebruik van deze site,
noch voor de gevolgen van het gebruik van de in deze site opgenomen links!
Deze site gebruikt cookies!
Zonder toestemming vooraf, is gehele of gedeeltelijke overname van enig deel uit 'Binnenvaarttaal' verboden! Kopie├źn naar Facebook, Pinterest, en andere doorgeefluiken zijn niet toegestaan!
Over het algemeen zullen de inzenders van het materiaal een verzoek
tot het gebruik van het getoonde materiaal inwilligen. (meer informatie)

Deze site is geoptimaliseerd voor een resolutie van 1024x768 px.,

U wordt verzocht eventuele gebreken te melden!  (meer informatie)

Mijn dank gaat uit naar ALLEN, die mij met deze site helpen of geholpen hebben.

Pieter Klein:
Redacteur, auteur, ontwerper en webmaster.



Statistieken