banner
Naar de Verenigingssite Naar Binnenvaarttaal
Niet bij het juiste woord aangeland?
Typ het gezochte woord in het zoekvak links en klik op zoek!
Vink 'in Binnenvaarttaal' aan als U meer dan alleen een verklaring zoekt.


Aanvullingen en correcties zijn welkom!



Woordenlijst Zei




~zeil:
1a> van zeildoek of soortgelijke stof, gemaakt oppervlak, meestal bestemd om water of wind tegen te houden. Bijvoorbeeld een dekzeil, een spatzeil, e.d. Zie ook: zeiltje.
b> vertikaal vlak, meestal van een geweven materiaal, dat tot doel heeft een schip door middel van windkracht voort te bewegen. Een scheepszeil. [U>]
In sommige gevallen gebruikt men de termen lap(je) of laken als synoniem. De term 'laken' wordt voornamelijk, maar niet uitsluitend, gebruikt wanneer men het 'voor de wind' heeft.


Zie ook: langsscheepszeil, dwarsscheepszeil, bijzeil, bovenzeil, mastzeil, razeil, stagzeil, voorzeil, driehoekzeil, emmerzeil, emerzeil, gaffelzeil, latijnzeil, loggerzeil, smalschipszeil, sprietzeil, torenzeil, waterscheepszeil, fok, botterfok, breefok, schokkerfok, schoverzeil, kluiver,
aap, bezaan, bonnet, broodwinner, druil, gaffeltopzeil, topzeil, vlieger, waterzeil,
achterbout, bout, geer, gilling, kramgat, tussen-, buiten-, hals-, nok-, rijer-, schoot-, klauw- lap, leuver, lijk, mot, motoog, neg, nestelgat, nokleuver, rif, schoot, schoothoorn, seizing, sprietleuver, stootlap, val, voorbout, zeildoek, zeilkous, enz.

EEN VLIEGEND ZEIL
: een zeil, dat niet langs een stag of mast gehesen wordt en dus alleen op de hoekpunten met een scheepsonderdeel verbonden is.
EEN BLIND ZEIL
: een zeil, dat achter een ander zeil zit en daardoor geen wind vangt.
EEN BOL ZEIL
: een zeil waarvan het midden, wanneer het zeil wind vangt, een aardig eind buiten het denkbeeldige vlak tussen de hoekpunten, komt. Wanneer dat niet het geval is, spreekt men van een vlak zeil.
EEN ROND ZEIL
: (ook rondgesneden zeil) een zeil waarvan de lijken, die niet over hun gehele lengte met een rondhout verbonden zijn, een boog buiten de denkbeeldige rechte lijn tussen de aangrenzende hoekpunten maakt.
DE ZEILEN AANSLAAN
: de zeilen aan de rondhouten en stagen bevestigen en de vallen en schoten vastmaken. Ook (onjuist) optuigen genoemd.
DE ZEILEN AFSLAAN
: het tegengestelde van aanslaan. Ook (onjuist) aftuigen genoemd.
ONDER ZEIL
: voorzien van tuigage; ook: zeilende.
DE ZEILEN HIJSEN/ZETTEN, ONDER ZEIL GAAN
: met een zeilschip vertrekken of de zeilen met de vallen naar boven trekken.
ZEIL MINDEREN
: het effectieve oppervlak van één of meer zeilen verminderen; reven, geien, halzen, opdirken.
ZEIL WEGNEMEN
: tijdens het zeilen, een zeil verwijderen.
DE ZEILEN STRIJKEN, UIT DE ZEILEN GAAN
: de zeilen naar beneden halen.
DE ZEILEN BERGEN
: de zeilen afslaan en opruimen.
EEN ZEIL OPDOEKEN
: een gestreken zeil, zo netjes mogelijk tegen een rondhout of het want vastbinden.
EEN ZEIL LAPPEN
: een beschadigd zeil, door het aanbrengen van nieuwe stukken, herstellen.
UIT DE ZEILEN GAAN
: de zeilen strijken.
UIT DE ZEILEN WAAIEN
: eigenlijk 'uit de lijken geslagen zijn', maar meestal gebruikt voor: in verband met een te harde wind, de zeilen moeten strijken.

2> parsprototo voor schip.





~zeil.....: niet alle samenstellingen met zeil zijn opgenomen!





~zeilaadje:
oude vorm van zeilage.
Onder meer bij F.N. van Loon Beschouwing van den Nederlandschen scheepsbouw met betrekking tot deszelfs zeilaadje. Haarlem 1838






~zeilaak:
1a> een Aak(1) als zeilschip.
b> in de liggers van de scheepsmeetdienst gebruikte term voor een aak die wel over zeilen maar niet over een motor beschikt.

2> ongebruikelijke term voor Steilsteven of zeilkast. Eveneens voornamelijk in de liggers zo genoemd.





~zeilaakschip:
meer administratieve term voor een Aak(1) als zeilschip.
In de liggers is niet elke aak een schip van het scheepstype aak. Ook steilstevens en zeilkasten worden soms zeilaak genoemd.






~zeilage, zeilaadje:
1> alle zeilen te samen, soms echter de gehele tuigage en soms ook alles, wat bij dat scheepstype bij het zeilen hoort, dus bijv. de zwaarden.
F.N. van Loon Beschouwing van den Nederlandschen scheepsbouw met betrekking tot deszelfs zeilaadje. Haarlem 1838 vertaat onder zeilaadje enkel de zeilen, niet de masten e.d.


2> in oude vooral 16 en 17de eeuwse geschriften gebezigd voor diverse met zeilen, zeilschepen en zeilvaart verbandhoudende termen, waarbij men zich soms wel afvraagt wat er feitelijk bedoeld wordt. Zie Woordenboek Nederlandse Taal.
In oude teksten onder meer geschreven als seylaedge, zeylaigge, seylaigge, zeylaidze, zeylasie, zeylage, seylage, zeylaadje, enz.






~zeilbaan:
een wedstrijdzeilevenement.
Onder meer genoemd bij F.N. van Loon Beschouwing van den Nederlandschen scheepsbouw met betrekking tot deszelfs zeilaadje. Haarlem 1838






~zeilbaar:
hoedanigheid waarbij er gezeild kan worden.
De term kan onder meer betrekking hebben op de windkracht, de windrichting, het vaarwater, maar ook op het schip zelf. In een aantal gevallen geeft men echter vaak de voorkeur aan de term bezeilbaar.





~zeilbalk:
1> zware dwarsscheepse houten balk op dekhoogte, die de mast of mastkoker steunt. Door sommigen mastbank genoemd. [A>]
2> onjuiste naam voor het mastspoor.





~zeilband:
band of platting waarmee opgedoekte zeilen samengebonden worden. Zie ook zeiltouw, zeilknuttel.





~zeilbank:
zeilbalk of mastdoft.





~zeilbewegingen: vaarbewegingen, die met een zeilend schip gemaakt worden. Zie verder bij zeilmanoeuvres.





~zeilboeieraak:
een boeieraak die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeilboeieraakschip:
een boeieraak die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeilbolpraam:
een bolpraam die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.
Mogelijk wordt er geen bolpraam maar een ander aanverwant type bedoelt.






~zeilboltjalkschip:
een boltjalk die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeilboom: giek.





~zeilboot:
OPEN vaartuig (zie uitleg), dat met behulp van zeilen voortbewogen wordt.





~zeilbotter:
een botter die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeildoek:
verzamelnaam voor weefsels (of op weefsel gelijkende materialen), die voor het vervaardigen van zeilen gebruikt worden.
Tot in de 18de eeuw vaak hennepweefsel = canvas, later gehekelde hennep, het zogenaamde karldoek, daarna tot ca. halverwege de 20ste eeuw voornamelijk katoenweefsel, het zogenaamde Amerikaans doek. Sommige lichte zeilen, waaronder zonnetentjes, worden gemaakt van vlas en vlasdoek of linnendoek genoemd. Tegenwoordig worden de zeilen gemaakt van kunststofweefsels.
De zwaarte van het doek werd aangegeven met nummers. Het zwaarste doek nummer 0 woog iets meer dan een kilo per vierkante meter. Het lichtste doek dat men op schepen gebruikte was nummer 14 met een gewicht van rond de 350 gram per vierkante meter. Voor de zeilen werd vaaak nummer 1 gebruikt.

Gerelateerde term: baan, (best) breed, Engels formaat, gellinghennep, karldoek, kleed, neg, (best) smal, smaldoek, vlasdoek, everdoek, enz..





~zeildoekwever:
persoon die zeildoek weeft.
In de laatste helft van de 19de eeuw ging het hierbij meestal om dekzeilen. Voor de gewone zeilen gaf men meestal de voorkeur aan machinaal geweven zeilen.






~zeildoekweverij:
bedrijf waar zeildoek gewoven wordt.
Sinds de komst van het machinale weefgetouw werden bijna alle zeilen machinaal gefabriceerd.






~zeildoft: mastdoft.





~zeilebord:
plaatselijke term voor een settelboord/zetboord.





~zeileigenschap:
de wijze waarop een vaartuig op de stand, of verandering in de stand, van de tuigage, in het bijzonder de zeilen, reageert. Zie ook vaareigenschap.





~zeilelger:
soort ijzeren kam met weerhaakjes die men tijdens het zeilen door de modder voortsleept om paling te vangen.
Gerelateerde term: elger.




~zeilen, boegen:
een schip door middel van zeilen voort laten bewegen.
BIJ DE WIND OP ZEILEN
: zie oploeven.
VOOR DE WIND WEG ZEILEN
: zie ruimen, afvallen.
Zie ook: afvallen, bijliggen, bijvallen, gijpen, krikkemikken, laveren (en meer), lenzen, mikmakken, oploeven (en meer), opschieten, overstag gaan, ruimen, enz.





~zeilend:
1> aan het zeilen zijnd.
2> toegerust zijn om met behulp van zeilen voortbewogen te worden.





~zeilenmaker: zeilmaker.





~zeilenmakerij: zeilmakerij.





~zeilenmakersgilde: zeilmakersgilde.





~zeilenmakersknecht: zeilmakersknecht.





~zeiler:
1> een zeilschip.

2> iemand die zeilt.





~zeilerij:
de tuigage.





~zeileval: 1> val waarmee men het grootzeil hijst. Zie zeilval.
2> op de waalschokker: val waarmee men de ankerkuil in de mast hijst om deze te drogen.
Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~zeilfooi:
in het plaatselijk cafe te geven een rondje ter viering van het feit dat men op de schippersbeurs aan de reis gekomen was.
Naar het schijnt bestond het in de begin jaren werkelijk uit slechts één rondje. Hetgeen voor de gever weleens gunstig maar ook weleens ongunstig uit kon pakken. Later scheen men de afspraak te hebben dat men ca. 1% van de vrachtprijs zou verteren; hetgeen voor de gasten weleens gunstig, maar ook ongunstig uit pakte.






~zeilgaren:
de tijd van de katoenen zeilen: 2 tot 4 strengs s-slagtouw van ongeteerd hennep met geringe diameter. Tegenwoordig gebruikt men kunststof (polyester) machinegaren. Van zwaardere kwaliteit was lijkgaren.





~zeilgat:
tussen de oever en de zalmsteek vrij te laten ruimte van circa 25 meter.
Bron: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~zeilhaak(je), zeilmakershaak(je):
haakje met wartelend oog voorzien van een eindje touw, dat bij hat naaien van zeilen gebruikt wordt.
Het haakje wordt, teneinde de naad goed strak te kunnen houden, vlak achter het gereedgekomen stuk, in het werkstuk gehaakt. Het uiteinde van het touw wordt op de zeilmakersbank vastgezet.






~zeilhagenaar:
een heveaak (vracht6schip) die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeilhals: hals.





~zeilhandje: zeilplaat.





~zeilhaler:
zie neerhaler.





~zeiljacht:
snel varend zeilscheepje.
In principe kan een zeilscheepje van elk type een zeiljacht zijn. Ze werden zowel voor het vervoer van vracht, als voor het vervoer van personen (al dan niet beroepsmatig) gebruikt.
Ongeveer vanaf de zeventiende eeuw tot tegen het eind van de 19de eeuw aan toe lijkt men echter een voorkeur voor de Boeier en daaraan verwante types te hebben.

Gerelateerde termen: aardappeljacht, boterjacht, blokzijlerjacht, bruinisserjacht, lemmerjacht, kaasjager, mattenjacht, speeljacht, transporttjacht, statenjacht, enz.





~zeilhevelaakschip:
een heveaak (vracht6schip) die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeiljopper:
meestal verkort tot jopper.





~zeilkaan:
voornamelijk tussen 1913 en 1916 in de liggers van de meetdienst gebruikte term voor diverse zeilschepen. Extra informatie zie bij Kaan.
Opvallend is dat 9 van de in totaal 13 gemeten schepen in Zwartsluis gebouwd zijn. Drie schepen kwamen uit Hasselt en één uit Geertruidenberg. 7 van de uit Zwartsluis afkomstige schepen zouden Friese zeilkastjes geweest kunnen zijn. De schepen uit Hasselt zouden misschien Kenen kunnen zijn.






~zeilkaanschip:
term uit de liggers van de meetdiensten waarvan niet duidelijk is welk scheepstype er mee bedoelt wordt.
Zie bij Kaan en zeilkaan.





~zeilkast:
over het algemeen wordt hiermee een Friese zeilkast bedoeld. Er waren echter ook zeilkasten, die niet de Friese maten hadden. Een ZeilkastJE is echter altijd een Friese zeilkast. Zeilkasten werden zo tussen 1910 en 1920 gebouwd. De grote kasten werden soms als anderhalf-master getuigd.
Voor de verdere type beschrijving zie bij kast.
Gerelateerde term: zeilkastschip, sleepkast, motorkast.





~zeilkastschip:
een zeilkast die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.
In de liggers verstaat men kast niet alleen de echte e kast, maar ook het paardekontkastje, de e steilsteven.






~zeilklaar:
gereed om uit te kunnen zeilen. Zie ook zeilvaardig.





~zeilklamp:
een klos hout, een klamp, voorzien van een stalen pen bij wijze van korvijnagel, die, onder meer bij de Punter en aanverwante vaartuigen, tegen de binnenkant van het boord gezet wordt en waarop men de schoten, lopers en vallen vastzet.
Bron: Bron: De Punter, G.L. Berk.






~zeilkleed:
zeildoek waarmee de opgedoekte zeilen afgedekt worden. Gewoonlijk huik genoemd.





~zeilklipper:
a> een klipper met tuigage.
b> in de liggers van de scheepsmeetdienst gebruikte term voor een klipper die wel over zeilen maar niet over een motor beschikt.





~zeilklipperaak:
a> een klipperaak met tuigage.
b> in de liggers van de scheepsmeetdienst gebruikte term voor een klipperaak die wel over zeilen maar niet over een motor beschikt.
In de liggers is niet elke klipperaak een schip van het scheepstype klipperaak. Ook gewone klippers worden soms klipperaak genoemd.






~zeilklipperaakschip:
een klipperaak die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.
In de liggers is niet elke klipperaak een schip van het scheepstype klipperaak. Ook gewone klippers worden soms klipperaak genoemd.






~zeilklipperschip:
een klipper die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeilknuttel:
kort stuk touw, een knuttel, waarmee opgedoekte zeilen samengebonden worden. Zie ook: zeilband, zeiltouw.





~zeilkof:
zie: Langedijker zeilkof.





~zeilkooi:
bergplaats, meestal een kooi in het vooronder, waarin de zeilen geborgen worden. Vaak ook gebruikt als logeer'bed'.





~zeilkous:
1> versterking van een gat in zeildoek. Tegenwoordig gebruikt men daarvoor een messing bus met tegenring, die met een stempel in het gat geslagen wordt. Vroeger maakte men een trens rond een ring van garen of kleine grommer. Gerelateerde termen: kousleuver, kramgat, leuver, leuvergat, motoog, reefkous, schoothoorn, schootleuver, sjoroog, staart, trekker, zeiloog, enz.

2> verwarrende benaming voor een ronde kous.





~zeilkraakschip:
een kraak die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeillat:
vrij brede, dunne, lange lat, ongeveer haaks tegen het achterlijk van het zeil.
Zeillatten worden gebruikt bij zeilen waarvan het achterlijk rond loopt. Ze houden de achterste strook van het zeil in model. Voor zover bekend werden ze in de binnenvaart niet gebruikt en ook bij de bruine vloot lijken ze niet echt populair. Wel kan men ze op veel wedstrijdskûtsjes aantreffen. Oorspronkelijk waren zeillatten van essenhout, tegenwoordig van gewapend kunststof.






~zeillatzak: latzak.





~zeilleer:
niet bekend. De term wordt gebruikt door schijver/conservator H.J.A. Dessens.
Dessens heeft het over een houten zeilleer. Nu ziet men op veel oude foto's van zeilschepen dat tijdens het laden of lossen de zeilen en het kleine rondhout op een houten ladder geborgen worden. Deze wordt dan aan de gaffelval gehangen en een eindje boven het ruim opgehesen. Soms echter hangt het geheel aan de fokkeval en de voorstag boven het voordek.






~zeillegger:
legger ter hoogte van de mast of mastkoker. Deze waren bij een aantal scheepstypen, of zwaarder uitgevoerd, of dichter bij elkaar geplaatst, dan elders op het vlak.





~zeillichterschip:
lichterschip dat voor de voortstuwing van zeilen gebruik maakt.





~zeillier: tuiglier.





~zeilmaker, zeilenmaker:
persoon die, of een bedrijf dat, zeilen maakt. De zeilmaker was vroeger vaak ook de leverancier van touw en blokken en ook het beroep van tagrijn werd vaak met dat van zeilmaker gecombineerd.





~zeilmakerij:
1> bedrijf dat zeilen maakt.

2> gebouw waarin een zeilmaker werkzaam is.





~zeilmakersbank:
eenvoudig houten bankje waarop de zeilmaker tijdens het naaien van de zeilen zit.
In het bankje is een bergplaatsje voor naalden, garen, vet, messen, tangen, e.d. terwijl de uiteinden voorzien van gaten of gleuven voor priemen, fitten, messen, e.d.






~zeilmakersboek:
boek waarin de zeilmaker de maten van de te maken zeilen noteert. Zie verder bij snijboek.





~zeilmakersgereedschap:
willekeurig stuk gereedschap dat door de zeilmaker gebruikt wordt. Aangezien de zeilmaker vaak ook tuiger is wordt ook dat gereedschap wel tot het zeilmakersgereedschap gerekend. [A>]
Gerelateerde termen: zeildoek, zeilgaren, zeilhaakje, fit, lijkentouw, marllijn, marlspijker, naaldenhoorn, marlpriem, robber, splitshoorn, splitsijzer, splitsnaald, zeilmakersbank, zeilplaat, zeilnaald, enz.





~zeilmakersgilde, zeilenmakersgilde:
gilde waarin de zeilmakers verenigd moesten zijn. Het gilde werd soms gecombineerd met dat van de kompasmakers.





~zeilmakershaak(je):
zie bij zeilhaak(je).





~zeilmakersknecht, zeilenmakersknecht:
hulp in de zeilmakerij.





~zeilmakerspriem:
ongebruikelijke term voor een fit of een marlpriem.





~zeilmakerssplits:
korte splits waarbij de kardelen na één keer doorsteken, niet dwars op de kardelen teruggevlochten worden, maar om het kardeel geslagen worden. Bovendien worden de doorgestoken einden, na drie keer omslaan, bij de daarop volgende doorhalen steeds voor de helft uitgedund.




~ zeilmanoeuvres, zeilbewegingen:
1> die bewegingen met een schip, die voor een zeilschip of voor zeilschepen, specifiek zijn, zoals overstag gaan, gijpen, enz.
2> alle vaarbewegingen, die met een zeilend schip gemaakt worden. Zie ook: manouvreren.





~zeilmast:
mast, waaraan een zeil gehesen wordt.





~zeilmeerderen:
zeilen bijzetten of een rif er uit halen.
Verouderde vorm. De term wordt tegenwoordig niet meer aan elkaar geschreven. Bron: Practische Zeevaartkunde, P. Le Comte. 1842






~zeilminderen:
zeilen wegnemen, opdoeken of zeilen reven.
Verouderde vorm. De term wordt tegenwoordig niet meer aan elkaar geschreven. Bron: Handwoordenboek M.J. Koenen 1923.






~zeilmotorschip:
een motorschip dat ook door zeilen voortbewogen kan worden. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeilnaald:
1> naald waarmee zeildoek genaaid wordt. Deze naalden hebben kort achter de punt vaak een driehoekig gedeelte.

2> speciaal gevormd houten plankje dat als hulpstuk bij het nettenbreiën gebruikt wordt. Zie verder bij boet- of tongnaald. Overige termen inzake het vistuig >.
Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~zeiloog:
sinds circa 1950 in gebruik geraakt synoniem voor zeilkous.
Eigenlijk zou men verwachten dat het de opening van een zeilkous of iets dergelijks zou zijn.....






~zeiloppervlak, zeiloppervlakte:
de totale oppervlakte van een zeil of van alle zeilen te samen.
Wanneer men het zeiloppervlak van een schip opgeeft, dan geeft men het gezamenlijk oppervlak van alle zeilen die onder normale omstandigheden bij een aan-de-windse koers gevoerd worden.

EFFECTIEF ZEILOPPERVLAK
: het zeiloppervlak waar de wind in valt.





~zeilpalm:
zie zeilplaat.





~zeilpaviljoentjalk:
een paviljoentjalk die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeilpaviljoentjalkschip:
een paviljoentjalk die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeilpen, borstpen, borstbout:
stalen pen, waarmee een sluiting gesloten wordt.





~zeilperiode:
zie zeiltijdperk.





~zeilplaat, zeilpalm, zeilhandje, handpalm, :
rond de handpalm geschoven leren band, met daarop een metalen dop, waarmee men de naald door het zeil kan drukken.





~zeilplan:
ontwerptekening voor de tuigage.





~zeilpont:
willekeurige veerdienst waarbij het vaartuig gebruikt maakt van één of meerdere zeilen.





~zeilpraam:
praam voorzien van een zeiltuig.





~zeilpraamschip:
een praam die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeilpriem:
tamelijk onbekende term voor wat men gewoonlijk een fit noemt.
Onder andere te vinden in:Mr. J. van Lennep Zeemanswoordenboek 1856.






~zeilpunt:
het punt waar de kracht van de wind op de tuigage aangrijpt.





~zeilrijnschip:
niet bekend. Vermoedelijk een stevenaak. Dezelfde werf bouwt met exact dezelfde afmetingen echter ook schepen die men sleepkaan noemt.





~zeilroede:
een water. Zie zeilvaart(2).





~zeilroer:
bij (voormalige) zeilschepen: een stalen roer met groot oppervlak. In het bijzonder een roer waarvan de onderste helft langer is, dan de bovenste, boven de ledige waterlijn uitstekende, helft. [A>]





~zeilrol:
Vlaamse term voor een kleine houten rol of een kleine metalen spil, een soort verhaalkop met slinger, waarmee de grootzeilval doorgezet kan worden.
Bron: Maurice Kaak.






~zeilscheepvaart:
de scheepvaart met zeilschepen.





~zeilschip:
volgens de reglementen: een schip, dat zich uitsluitend met behulp van de zeilen voortbeweegt (de motor mag wel aan, maar niet in zijn werk staan). Volgens ieder ander: een schip, dat zich met zeilen kan voortbewegen.





~zeilschipper:
schipper of oud-schipper op een zeilschip.





~zeilschoenerschip, zeegaand vaartuig, dat sporadisch ook voor de binnenvaart gebruikt is. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeilschoolschip, vermoedelijk het moederschip van een zeilschool. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeilschoot.....: zie grootschoot.....:





~zeilschouw:
verzamelnaam voor diverse types schouwen, die gebouwd waren om mee te zeilen.
Gerelateerde term: roeischouw.





~zeilschuit :
1> verzamelnaam voor diverse zeilende schuiten.

2> zie Langedijker zeilschuit.





~zeilsleepkaan:
eigenlijk: een sleepschip dat door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten. Vermoedelijk gaat het om een Friese zeilkast of aanverwant type.





~zeilsleepschip:
letterlijk: een sleepschip dat door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten. In een aantal gevallen, maar niet immer, lijkt het om een Friese zeilkast te gaan.





~zeilsnik:
een snik die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeilspriet:
1> een ra van een latijnszeil dat geen onderra voert.

2> synoniem van spriet; de boom van een sprietzeil.
Onder meer voorkomend in: F.N. van Loon Beschouwing van den Nederlandschen scheepsbouw met betrekking tot deszelfs zeilaadje. Haarlem 1838.






~zeilstag:
stag die uitsluitend dient om het voorlijk van een langsscheepszeil aan te bevestigen. Zie leier.
Geen bronnen of vermeldingen gevonden. Alleen mondelinge overlevering.






~zeilstand:
1> de stand waarin, en wijze waarop, de zeilen staan.

2> zie: vaanstand.





~zeilsteen:
verouderde benaming voor kompas.





~zeilstevenaak:
een stevenaak die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeilstevenaakschip:
een stevenaak die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeilstoomklipperschip:
vermoedelijk een klipper met zowel zeilen als een stoommachine ter voortstuwing. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeilstreep:
markering op het kompas, die de lengterichting van het schip aangeeft.





~zeilsval: zeilval.





~zeiltijd:
de tijd die men gezeild heeft.
De term wordt zowel in engere zin, als het aantal uren dat men varend op de zeilen doorgebracht heeft, als in ruimere zin, de periode dat men regelmatig met een zeilschip voer, gebruikt.






~zeiltijdperk, zeiltijdperiode:
opeenvolgend aantal jaren waarin het aantal zeilschepen de overhand had. Bij uitbreiding ook: het tijdperk waarin nog beroepsmatig met zeilschepen gevaren werd.





~zeiltjalk:
1> volslagen lekenterm voor een willekeurig type tjalk.
Er zijn geen andere tjalken gebouwd, dan zeilende tjalken. Moderne verzinsels voor de pleziervaart en replica's zijn buitenbeschouwing gelaten.


2> term die men wel gebruikt om onderscheid te maken tussen tjalken met een tuigage en gemotoriseerde tjalken zonder tuigage, die men dan kortweg motortjalk noemt.
3> een tjalk die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeiltjalkschip:
een tjalk die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeiltje, kleedje:
1> klein dekzeiltje waarmee kleine zaken, bijvoorbeeld de bijboot, de boombak of een lier, afgedekt wordt.

2> een klein zeil(2).





~zeiltocht:
1> een, meestal vrij korte, reis, zeilend afgelegd. (Vaak alleen voor zijn plezier.)
2> een niet al te brede vaart(5), waarop gezeild kan worden. Zie ook: zeilvaart(2).





~zeiltouw:
touw, waarmee opgedoekte zeilen samengebonden worden. Zie ook: zeilband, zeilknuttel.





~zeiltrim, trim:
dat gene wat men, door het wijzigen van de stand of de positie van de zeilen en het zwaard, onderneemt, om het schip beter of sneller te laten varen.
Zie ook trimmen.





~zeiltuig, zeiltuigage, zeilage:
eigenlijk alles wat nodig is om van een gewoon vaartuig een zeilvaartuig te maken, al zullen velen de zwaarden en alles wat daarbij hoort niet tot het zeiltuig rekenen. Vaak alleen tuigage genoemd.





~zeiltuigage: zie zeiltuig.





~zeiluitrusting:
dat gene wat nodig is om het schip te kunnen zeilen. Meestal bedoelt men slechts de zeilen, vallen en schoten. In sommige gevallen echter ook de mast(en), rondhouten en het staand want. Het eerste wordt gewoonlijk de zeilage, het tweede de zeilerij, de tuigage, het zeiltuig genoemd.
De term zeiluitrusting is vrij modern en mogelijk alleen in de watersport in gebruik of daar ontstaan.






~zeilvaardig:
in staat zijn te zeilen, zeilklaar zijn.





~zeilvaart:
1>
de (beroeps)scheepvaart met zeilschepen.
2>
zeilroede: vaart(5), waarop gezeild kan worden. Vergelijk: trekvaart. Zie ook zeiltocht.





~zeilvaarttijdperk:
de periode voorafgaand aan de periode waarin de vaart met stoom- en motorschepen de overhand krijgt. Voor de passagiersvaart heeft dit ongeveer tot het laatste kwart van de negentiende eeuw geduurd, voor de vrachtvaart tot de jaren dertig van de twintigste eeuw, maar voor de vrachtvaart op de Rijn kwam dat einde een aantal decennia eerder.





~zeilvaartuig:
boot, schuit of schip voorzien van zeilen, waarmee het vaartuig voortgestuwd kan worden.
De wetgeving beschouwt echter alleen vaartuigen die werkelijk zeilen als zeilvaartuig.






~zeilval:
1> de val van een willekeurig zeil. Dus het touw of de staaldraad waarmee het zeil gehesen wordt. Ook zeileval genoemd.
Zie ook: binneval, fokkeval, klauwval, kluiverval, rakkeval, grootzeilval.

2> de val van het grootzeil.




~zeilvalblok:
blok waardoor de zeilval loopt. Zie ook: klauwvalblok.





~zeilveer, zeilveerdienst:
veerdienst of beurtveer wat van een zeilend vaartuig gebruik maakt.





~zeilveerdienst:
zie zeilveer.





~zeilvermogen:
1> in staat zijn (goed) te zeilen.
Onder meer genoemd bij F.N. van Loon Beschouwing van den Nederlandschen scheepsbouw met betrekking tot deszelfs zeilaadje. Haarlem 1838


2> de door de zeilen ontwikkelde voortstuwende kracht.





~zeilvissersvaartuig:
vissersvaartuig dat zich uitsluitend met behulp van de zeilen kan of door zich te laten drijven, kan verplaatsen.
Bron: Binnenaanvarings Reglement.






~zeilvlet:
een vlet die door zeilen voortbewogen wordt en niet over een motor beschikt. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeilvoering:
het totaal aan zeilen, de positie, constructie en vormgeving daarvan. Men kan onderscheidt maken tussen de
standaard zeilvoering
; de zeilvoering waarop het schip min of meer ontworpen is, en de
huidige zeilvoering
; de zeilvoering op dit moment.





~zeilvorm:
de vorm die een zeil heeft.
a> ten opzichte van de uitwaaiing binnen de lijken zowel vertiaal als ook horizontaal beschouwd.
Ook wel omschreven als de bolling, of soms ook snit, van een zeil.

b> ten opzichte van de figuur die gevormd wordt tussen de hoekpunten van het zeil.
Een enkele schrijver heeft het over het model van een zeil.

c> ten opzichte van het zeil en gerelateerd aan de bijbehorende tuigage.
Zoals de verschillen tussen bijvoorbeeld stagzeilen en vliegende zeilen.






~zeilvrachtschip:
weinig gebruikte term voor een vrachtschip dat om zich voort te bewegen hoofdzakelijk van zeilen gebruikt maakt. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeilweer:
rekbaar begrip: weer waarbij te zeilen valt.





~zeilwerk, mastwerk:
Skutsjemuseum.nl">Klik hier
voor
afbeelding
alle verstevigingen die, in het schip, voor het steunen van de mast of mastkoker aangebracht zijn. [A>] Bij houten schepen (en dan vooral tijdens de bouw) ook het bos genoemd.
Gerelateerde term: mastbank, mastkoker, zeilwerkknie, enz.





~zeilwerkknie:
Skutsjemuseum.nl.">Klik hier
voor
afbeelding
hangende knie tussen dekweger en het zeilwerk.
Sommige bronnen noemen de dekweger die onder de dekknieën langs loopt de balkweger (bw), tenminste wanneer deze dekweger tot onder het voordek doorloopt. Alleen de dekweger onder het voordek, die in voornoemd geval boven de bedoelde balkweger zit, noemt men dan dekweger (dw).






~zeilwestlander:
een westlander met een volledige tuigage. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zeilziek:
een schip is 'zeilziek' wanneer er door het zeilen (onder zware omstandigheden) geregeld (kleine) schades (bijv. lekkage op houten schepen) ontstaan.





~Zeinschip:
zie zeynschip.





~Zeise schroef, Zeisse schroef:
schroef met een langwerpig, iets lepelvormig blad, dat aan de stuwende zijde vlak en aan de andere zijde bol is. [T> Schroeven.]
Het is niet altijd duidelijk of men één speciale schroef naar ontwerp van Theodor Zeise, dan wel een willekeurige schroef ontworpen door Theodor Zeise, dan wel een schroef uit de fabriek van Theodor Zeise bedoeld.





~zel:
zie zelling.





~zelfaanzuigend:
van vloeistofpompen: in staat zijnd lucht uit de aanzuigleiding weg te zuigen.





~zelfdrijvend:
object dat, zonder gebruik te maken van van een vaartuig om het object te transporteren, te water vervoerd kan worden.
In sommige gevallen heeft het object 'uit zichzelf' drijfvermogen, bijv. een tank of silo, soms kan het op eenvoudige wijze waterdicht gemaakt worden waardoor het voldoende drijfvermogen krijgt en soms weet men door het 'aanbinden' van kleine drijvers voor voldoende drijfvermogen te zorgen, bijv. pijpleidingen.






~zelflossendbeunschip:
beunschip, dat zand of bagger vervoert en dat dit, door het met water te vermengen, uit het ruim kan pompen. Aanverwante term: splijtbak.





~zelflosser:
1> zelflosinstallatie: op een vaartuig geplaatste installatie, een soort hijstuig (Een zelflosser heeft een veel langere giek dan het hijstuig.), waarmee het vaartuig geladen en gelost kan worden. De installatie is speciaal ingericht voor het laden en lossen van zand of grind. [A>] [T> Zelflossers.]
Alhoewel schepen met een hijstuig ook zich zelf lossen, noemt men deze schepen (bijna) nimmer een zelflosser.
Verwante termen: bakkenblok, bakloper, donkey, gaarde, hijstuig, losbak, pallijn, rijblok, rijdraad, sleepbak, trekdraad, zwenklier, enz.

2> vaartuig voor het vervoer van zand of grind, meestal van type luxe-motor, dat uitgerust is met een voornoemde installatie.

3> foutieve benaming voor een hijstuig.





~zelfremmend:
bij draadlieren: zonder pal en kamrad, maar dusdanig geconstrueerd, dat men de aandrijvende as los kan laten, zonder dat het gewicht van de last, het lier daarna in beweging kan brengen.





~zelfrichtend:
1> van schepen: bij een slagzij van meer dan 90 graden, toch weer vanzelf overeind komend. Veel reddingboten(2) zijn zelfrichtend, maar ook geladen vrachtschepen blijken dat soms te zijn.
2> van lichtmasten: voorzien van een wegerij, zwaar genoeg om de mast rechtop te brengen, wanneer deze gestreken is. Vooral op sleepboten, die veel in stedelijk gebied varen, toegepast.





~zelfstomend:
voorzien van een stoommachine tot voortstuwing, waarmee het vaartuig ook onder minder gunstige omstandigheden manouvreerbaar blijft.
Zie ook zelfvarend.
Genoemd in: De ingenieur; Orgaan van het Kon. Instituut van Ingenieurs- van de vereeniging van Delftsche Ingenieurs jrg 29, 1914.






~zelfvaarder:
verouderde term voor een schip met een mechanische voortstuwing.





~zelfvarend:
voorzien van een eigen mechanische voortstuwing, waarmee het vaartuig ook onder minder gunstige omstandigheden manouvreerbaar blijft.
Zie ook zelfstomend.





~zelfzuigendbeunschip:
Zie hopperzuiger.





~zelfzuigendmotorbeunschip:
Zie hopperzuiger.





~zelfzuigendzandschip:
hopperzuiger gebruikt voor de zandwinning.





~zelling:
1> zaat: door stroming rond een, aan de grond zittend, schip gevormd bed.

2> aan de Hollandse IJssel: zanderige ondieptes tussen vaargeul en dijk of kribben.

3> sellinge: gegraven inhammetje in een getijde haven of in de buitengronden.
Dergelijke inhammen werden zowel als haven voor kleine vaartuigjes, als ook als slibvanger gebruikt.


4> zel: plaats waar het anker zich ingegraven heeft.





~zeng:
tijdelijke toename van de wind.





~zesbakkenvaart, 6-bakkenvaart, zesbaksduwvaart, zesbaksvaart:
de duwvaart met één duwboot, die 6 duwbakken duwt. [A>]
Naar het schijnt wordt opvarend altijd met  3 x 2 bakken gevaren ( 3 achter elkaar, 2 naast elkaar), terwijl men afvarend ook met 2 x 3 bakken vaart.





~zesdraads...: ongebruikelijk woord voor zesstrengs....





~zeslaster(schuit):
zie bij vierlaster.





~
zesstrengs..., zesdraads....:
1> bij touw of staaldraad: opgebouwd uit zes kardelen (plus een hart) Vanwege de aanwezigheid van een hart, soms ook zevenstrengs genoemd.
2> bij plattings: gemaakt met 6 draden.





~Zeswielen:
naam van die gegeven werd aan de drie overhalen en aan de later gebouwde sluis, aan de Hoornsevaart te Oudorp, die tot 1949 maatbepalend was voor de Langedijker.
De oorspronkelijke stenen sluis werd in 1919-1921 met een houten deel verlengd. De maximale schutlengte kwam daarmee van ca. 13 meter op 23,5 meter.






~zet:
kleine brug; oorspronkelijk met wegneembaar brugdek, later ook een kleine draaivonder.
Gerelateerde term: bat.





~zetangel:
vistuig bestaande uit een stok/tak met gaffelvormig uiteinde, de mik, als een soort hengel, een lijn en een fleurangel waaraan een aasvisje gehaakt werd. Ook fleur, zetlijn, zethengel of stek genoemd. Diverse termen inzake het vistuig L> .
Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~zetboord, zetbord:
1> op het eigenlijke bovenboord, de dolboom, potdeksel, e.d. geplaatste rand, die tot doel heeft vast water (golven) te keren. Het zetboord vormt geen wezenlijk onderdeel van de constructie en is meestal makkelijk verwijderbaar. De zetboorden lopen meestal niet door tot de stevens maar eindigen bij voor- en achterschip. Vroeger sprak men in het algemeen over settelboord. Zetboord is dus een moderne versie.
Gerelateerde termen: boeisel, dolboord, kloetrand, waterstuk, enz.

2> verhoging langs de buitenrand van de romp. Zie ook: hogelast.
In Handboek voor de binnen-schippers door J.G.C. Meijer Hoogeveen 1855 stelt men, als het om de uitwatering van het vaartuig en de inhoud van het laadgedeelte gaat het zetboord min of meer gelijk aan de denneboom.






~zetbord:
1> dwarsscheepsschot in open vaartuigen om de lading tot een bepaald gedeelte van het vaartuig te beperken.
Mogelijk behoren zetborden uitneembaar/plaatsbaar te zijn. Men ziet echter geregeld schotten die niet (makkelijk) verwijderd kunnen worden.
De term zetbord wordt onder meer in de streken rond Aalsmeer gebruikt. Over het gebruik van deze term buiten die regio heb ik nog geen zekerheid verkregen.


2>verbastering van zetboord.





~zetgang:
vrij onbekende term voor settelboord.





~zethengel:
vistuig bestaande uit een stok/tak met gaffelvormig uiteinde, de mik, als een soort hengel, een lijn en een fleurangel waaraan een aasvisje gehaakt werd. Ook fleur, zetlijn, zetangel of stek genoemd. Diverse termen inzake het vistuig L> .
Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~zetkoffie, schipperskoffie:
voor de personen, die hielpen bij het laden of lossen van het schip, met grote hoeveelheden tegelijk bereidde koffie.





~zetlijn:
vistuig bestaande uit een stok/tak met gaffelvormig uiteinde, de mik, als een soort hengel, een lijn en een fleurangel waaraan een aasvisje gehaakt werd. Ook fleur, zethengel, zetangel of stek genoemd. Diverse termen inzake het vistuig L> .
Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~zetschipper:
iemand, die schipper op een vrachtschip, dat niet zijn eigendom is, is.





~zetstok:
1> oude term voor vaarboom en/of pikhaak.
Bron: Online Woordenboek der Nederlandse Taal GTB INL


2> stok die in den oever of in het rijswerk gestoken wordt en waaraan de boot tijdens het schrobvisschen vastgelegd wordt
Bron: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.


2>




~zetstokslengte:
verouderde, onbekende, maat.
Bron: Online Woordenboek der Nederlandse Taal GTB INL.







~Zetteboot:
14de eeuws scheepstype. @Geen verdere gegevens bekend.





~zetten:
1> tot gebruik gereed maken.
a> van de mast: recht overeind zetten, richten.
b> van de zeilen: ze hijsen.
c> van de kluiverboom: hem uitschuiven of in horizontale stand brengen.

2> van een koers: deze gaan varen of op de kaart intekenen.

3>
een deklast zetten:
 een deel van de lading boven de bovenrand van de den moeten laden.

4> van een lading: zich aanpassen aan de wijze waarop, of de ruimte waarin, deze gestuwd is.

5> van het anker: in de juiste positie komen om zich in te graven.
Wanneer het anker de bodem raakt, moet het even de tijd krijgen om in de juiste positie te vallen. Vervolgens moet er geleidelijk kracht op uitgeoefend worden. Doet men dat niet dan is de kans groot dat het anker onvoldoende grip heeft en gaat krabben of uitbreekt.






~zetter:
bij Zeeuwse scheepstypes: houten verbindingsstuk tussen legger en oplanger.





~zetweger:
1> Vlaamse term voor de delen der wegering tussen kim- en dekwegers/dekwegering. Ook zijwegers genoemd.

2> in de zeevaart: onderste, doorlopende, weger boven enig dek.





~zetwerk:
Vlaams? voor de gladboordige bouwwijze.





~Zevenbergse maat:
De maximale maat waarme de Roode Vaart naar Zevenberge bevaren mocht worden; deze was ca.  41,4m x 6,4m. De maximale diepgang is niet precies bekend, maar 2 meter bedroeg het toch wel. Een schip met dergelijke afmetingen kwam op ca. 325 ton.





~Zevenhuizense turfpont:
17de eeuws scheepstype. Volgens E.W. Petrejus bedoelt Cornelis van Yk hier een overnaadse turfijker mee.





~zevenklapper:
vrijwel onbekende bijnaam voor een langzaamloper.





~zevenkorfs:
bepaalde maat die het aantal korven/kurven, die op het vlak rusten aangeeft. Meestal gebruikt met de toevoeging praam en van toepassing op eenvoudige open houten vaartuigen.
Naar men zegt klopt de aanduiding bij sommige vaartuigen soms niet omdat de naam betrekking heeft op een ouder model en met de overstap naar het nieuwe model de naam niet aangepast werd.






~zevenkorfse praam, zevenkorver:
zie bij Vijfkorfse praam.





~zevenspanter:
open vaartuigje gebouwd op zeven spanten. In het geval van de omgeving van Giethoorn een Giethoorns bootje genoemd. Het is echter niet uit te sluiten dat de term ook elders gebruikt werd. Zie bijvoorbeeld: zevenkorfs.

Bron: G.L. Berk, De Punter. blz. 105.






~Zeynschip, Seynschip, Zeinschip, Seinschip :
vijftiende tot zeventiende eeuws scheepstype. Naar het schijnt hebben er twee verschillende types naast elkaar bestaan.

1> Lang smal vaartuig met schuin naar buiten vallende stevens, dat onder meer gebruikt werd voor het uitzetten van visnetten, zegens, op de Waddenzee en de Zuiderzee. De vaartuigen konden zowel geroeid als gezeild worden. De mast schijnt een steekmast geweest te zijn en zwaarden bezat het vaartuigje, bemand met drie mannen en een jongen, niet. Men ziet in de Haringschuit/Zegenboot het vervolg op dit type.
Het Zeynschip vertoont gelijkenis met de weyschuit. Hierdoor bestaat de mogelijkheid dat deze types op een aantal schilderijen met elkaar verward zijn.
Het type wordt onder meer door Nicolaas Witsen genoemd.

Gerelateerde term: Zegenboot.

2> volgens de door G.C.E. Crone geraadpleegde bronnen, voornamelijk tot oorlogsvoering bestemde roei-zeilvaartuigen. Deze schepen waren niet erg zeewaardig, maar zeer geschikt om bij windstilte koggeschepen te overvallen. Op het binnenwater verder ook gebruikt als wacht- en verkenningsschip. Vermoedelijk waren het galeiën.
Er schenen volgens J.C. de Jonge's Geschiedenis van het Nederlandse Zeewezen ook dubbele Zeinschepen bestaan. Zou hij schepen met twee rijen roeiers boven elkaar bedoelen?
Alhoewel niet door andere bronnen bevestigd houdt Crone het er op dat het door J.W. Blaeu afgebeelde vaartuig een Zeynschip zou moeten zijn.






~Z.F., Zahnradfabrik Friedrichshafen:
op 20 augustus 1915 opgerichte firma, die onder meer keerkoppelingen en tandwielkasten fabriceert. De productie van keerkoppelingen schijnt in 1954 begonnen te zijn.





~Z.H.I.S., Zeeuws Haven Informatie Systeem:
Scheepvaart begeleidingssysteen dat rond Terneuzen en Vlissingen in gebruik is.
Verwante term: IVS90





~Z.H.M.R.S.:
(Koninklijke) Zuid-Hollandse Maatschappij tot het Redden van Schipbreukelingen. Zie ook bij reddingmaatschappij.





~zichtnavigatie:
het op zicht varen.





~ziënet, zieënnet :
net van zijde. Staand want voor de botvisserij. (Dialect/fonetisch)
Ondermeer genoemd bij: nieuwlanderfgoed.blogspot.nl nov2013






~ziep:
zie zijpe.





~zij:
zie zijde.





~zijanker:
dwars uitstaand anker van een emmermolen of soortgelijke inrichting.
Er zijn in het totaal vier van deze ankers; vanaf elk hoekpunt één.






~zijbeun:
volledig gesloten ruimte onder het gangboord, tussen ruim, beun of ladingtanks en de scheepshuid.
Zie ook beun.





~zijboord:
min of meer losse, op een den, maar ook boeisel, gelijkende constructie, bij de Enterse zomp en oude exemplaren van de Hoogeveense praam.





~zijboordhulpmotor:
zie bij zijboordmotor.





~zijboordmotor, zijboordhulpmotor:
1> combinatie van een kleine motor, schroefas en schroef, die samen één geheel vormen dat langszij het vaartuig gehangen kan worden.
De term wordt meestal gebruikt voor aandrijvingen die op kano's en kleine boten geplaatst werden. Deze waren vaak uitgerust met een kleine benzinemotor zonder koppeling. In 1918 waren hiervoor echter ook al electrische systemen verkrijgbaar.


2> een enkele maal gebruikt als synoniem voor zijschroef/lamme-vlerk.





~zijd:
bepaald visnet?
De term komt in een lezing van A.F.L. van Holk over de visserij met waterschepen voor. Men kent een botzijd, een onderzijd en een bovenzijd.






~zijde:
zijkant van de romp; het gedeelte tussen de achter- en de voorboeg en tussen kim en bovenboord.





~zijdenet:
staand want van zijde waarmee men bot ving. In dialect geschreven als ziënet.
Ondermeer genoemd bij: nieuwlanderfgoed.blogspot.nl






~zijdenetters:
het vissers die met een zijdenet vissen. Zowel de schepen als de mensen die visten werden hiermee aangeduid.
Genoemd bij: nieuwlanderfgoed.blogspot.nl






~zijdraad:
zware staaldraad tussen een emmermolen of soortgelijke inrichting en het zijanker.
Er zijn vier van deze draden. Ze lopen vanaf de zijlieren op de molen naar de ankers of een vast punt op de wal. Met behulp van deze staaldraad verplaatst de molen zich in zijwaartse richting, bovendien kan men de molen hiermede een beetje heen en weer laten zwenken.






~zijdrijver:
voorwerp van enige omvang dat gebruikt wordt om bepaalde drijvende zaken extra drijfvermogen te geven. Zie ook zijponton.
De term werd aangetroffen in de liggers van de scheepsmeetienst.






~zijgang:
gang lans de zijde van het schip.





~zijgilling:
gilling langs de vertikale zijden van een dwarsscheepszeil. Ook genoemd. Te onderscheiden in bakboords- en stuurboordsgilling.





~
zijhaven:
1> haven, die uitkomt op een grotere haven.

2> soms een haven, die zonder enige engte uitkomt op een breed vaarwater.





~zijkanaal:
kanaal dat als aftakking van een groter, belangrijker, kanaal gezien kan worden.
Veel zijkanalen, maar niet alle, zijn doodlopend.

Gerelateerde termen: wijk, hoofdkanaal, hoofdvaart.





~zijkielbalk:
zeer ongebruikelijke term voor zijzaadhout.
Bron: P. Versnel's Vakwoordenboek.






~zijkooi:
kooi die tegen de zijkanten van het schip ligt.





~zijkschuim, platschuim, wasschuim, waschschuim, broes:
plat niet vlokkig schuim dat op de rivier ontstaat wanneer de vloedstroom binnendringt. Tijdens de ebstroom krijgt men kopschuim.
Bron: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~zijl:
1> Fries/Gronings voor een sluis; in het bijzonder een uitwateringssluis.

2> een afwaterende vaart, een spuikanaal.

3> zie grondzijl.





~zijlader:
pont waarbij de 'lading' via de zijkant(en) aan boord komt.
Gerelateerde term: koplader, achterlader.





~zijland:
een land in de zijde van het schip of aan de uiterste randen van het vlak.
De term wordt zelden of nooit gebruikt

Bron: P. Versnel's Vakwoordenboek.






~zijlantaarn:
zeer ongebruikelijke term voor boordlantaarn.
Bron: P. Versnel's Vakwoordenboek.






~zijlicht:
zeer ongebruikelijke term voor boordlicht.
Bron: P. Versnel's Vakwoordenboek.






~zijlier:
1> verhaallier langs de zijdes van een emmermolen, zuiger en soort gelijke werktuigen. Soms dwarslier genoemd.
Er staan vier van deze lieren op een molen. Nabij elk hoekpunt één. Elk deze lieren is middels een draad verbonden met een anker of een vast punt op de wal. Met behulp van deze lieren kan de molen zijdelings verplaatst worden.

Gerelateerde termen: voorlier, voorzijlier, achterlier, achterzijlier.

2> zie dwarslier.





~zijlroede, zijlvaart:
oorspronkelijk vaart achter een spuisluis. Later zijn diverse spuisluizen vervangen door schutsluizen, maar de naam van het water is daarmee niet veranderd.





~zijroer:
1> elk der kleinere roeren die, voornamelijk bij sleepschepen, naast het middelste grote, het hoofdroer, geplaatst zijn.
Mogelijk vaak, maar misschien niet altijd, gelijk aan een hulproer.

2> benaming van een grote roerspaan die aan de stuurboord achterzijde van het schip bijna vertikaal naar beneden hangt om het schip te kunnen besturen.
In Nederland lijkt het stevenroer middenachter het schip rond 1252 zijn intrede te doen en werd het zijroer aan het begin van de veertiende eeuw in vrij snel tempo verdrongen.
Door G.C.E. Crone wordt de komst van dit roer gekoppeld aan het scheepstype dat men in de tolregisters envare noemt.






~zijlosser:
vaartuig, dat de lading zijwaarts overboord kan sorten. Meestal gebruikt voor het leggen van steenstortingen.
Term uit de liggers van de meetdiensten.






~zijp:
een vaart of sloot.





~zijpe, ziep, sieb:
een waterloop meestal voor afstromend water.





~zijponton:
naar het schijnt wordt hiermee een koppelponton bedoeld. Term uit de liggers van de meetdiensten.





~zijschroef, zijschroefinstallatie, lamme-vlerk, lamme-arm, buitenboordhulpmotor, zijboord(hulp)motor:
middel tot voortstuwing met een dekmotor, soms ook een benedendeks geplaatste motor, die een langs het boord hangende schroefas met schroef aandrijft. [A>] [T>]
De termen lamme-arm en lamme-vlerk schijnen niet algemeen in gebruik geweest te zijn. Mogelijk bleef het gebruik van deze eerste termen beperkt tot het noorden van ons land. Vooral de laatste decennia zijn deze termen populair geworden.
De term zijschroef wordt vanaf de jaren dertig de algemene term. In de jaren daarvoor was, vooral in het westen van het land, de term hulpmotor al dan niet met de nodige toevoegingen, in zwang.






~zijschroefinstallatie:
zie bij zijschroef.





~zijschroefmotor:
de motor die voor het aandrijven van de zijschroef gebruikt wordt.





~zijschroefschip:
in beperkte kring gebruikte term voor een schip dat met een zijschroef vaart.





~zijschroefschroef:
de scheepsschroef die op zijschroefinstallaties toegepast wordt.





~zijschroefvaarder:
schipper, die met een schip met een zijschroef vaart.





~zijschroever:
in beperkte kring gebruikte term voor een schip dat met een zijschroef vaart, dan wel de schipper van een dergelijk vaartuig.





~zijspant:
een spant tegen de zijde van een vaartuig. Gewoonlijk slechts 'spant' genoemd.





~zijstag:
1a> touw of staaldraad, welke de mast, voornamelijk zijdelings, steunt.
Gerelateerde termen: want(2), hoofdtouw.
b> eigenlijk elke voorziening, touw, staaldraad, ketting of stang, die een zijdelingse beweging of buiging van een rondhout of een daarmee vergelijkbaar deel, moet beperken.
Ook ankerdavits, de koning van zwierbomen en soms de lichtmasten van drijvende werktuigen werden vroeger namelijk wel verstaagd.


2> verwarrende benaming voor boegstag.





~zijstagnaaiing:
in combinatie met talreepkousen of grote gewone kousen gemaakte naaiing, in plaats van doodshoofden of jufferblokken en de talreep, die in later tijd vervangen werd door de meer bekende spanschroef/wantspanner.
Gerelateerde term: stagtalie.





~zijstagputting:
putting, waaraan een zijstag bevestigd is. Bijna altijd wantputting genoemd. In het Vlaams schijnt men van een rustspang te spreken.





~zijstrevel:
zie bij strevel.





~zijstringer, stringer:
aan de binnenzijde bevestigde, horizontale versteviging over de spanten, langs de zijdes van een stalen schip.





~zijstroom:
stroming van de rivier, die zich naast de hoofdstroom, al dan niet in een apart rivierbed, een rivierarm, bevindt.





~zijtakel, zijtalie:
1> mogelijk ander woord voor bakstag.
2> mogelijk tweede, meer naar voor, geplaatste bakstag. Deze gebruikte men voornamelijk bij weinig wind, waarbij men de gewone bakstagen dan niet gebruikte. Tevens voor het hijsen van lichte lasten gebruikt. Slechts enkele schepen waren met een zijtakel uitgerust. Zie ook: zeetakel.





~zijtalie: zijtakel.





~zijtouw:
ketting of staaldraad aan de onderste legger van een raamkuil, die de fuctie van de bolderketting, wanneer de raamkuil gehesen wordt of is, overneemt.





~zijvaart:
aftakking van een hoofdvaart; een zijkanaal van geringe omvang.





~zijvaartwater:
een van de hoofdvaarweg afsplitsend vaarwater.
Vergelijk nevenvaarwater.





~zijwaring:
vertikale wanden, evenwijdig aan de zijden van het schip. In het bijzonder de wanden van de roef. Mogelijk ook rijswaring.
Gerelateerde term: zijweger.





~zijweger:
elk der delen van de wegering tussen kimweger en dekweger.
In het Nederlands schijnt de term reeds lang verouderd te zijn en noemt men het wegering zonder meer. In het Vlaams is de term mogelijk langer levendig gebleven. Naar het schijnt soms ook zetweger genoemd.

Gerelateerde term: zijwaring.





~zijwieler:
raderboot met de schepraderen, ongeveer midscheeps, terweerszijde van de van de romp. (Weinig gebruikte term, omdat bijna alle Europese raderschepen zijwielers waren.)





~zijwindgevoeligheid:
vaareigenschap; de mate waarin een vaartuig, door zijdelingse wind, uit de koers gezet wordt (drift) en/of van koers verandert (wraakhoek).





~zijzaadhout, zijzaathout, kattespoor, zijkielbalk:
Skutsjemuseum.nl.">Klik hier
voor
afbeelding
langsscheepse versteviging op het vlak of over de leggers net naast de kim.





~zijzwaard:
juiste, maar ongebruikelijke naam, voor wat een zwaard genoemd wordt.





~zim:
de repen aan de randen van een nylonnet. Zie ook bij sim.
Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~zink:
ZINK ZIJN
: niet kunnen drijven.
De term wordt gehanteerd un verband met vistuig, dat in droge toestand blijft drijven en daarom eerst geweekt moet worden voor het bruikbaar is. Dit geldt bijvoorbeeld voor aalkruiken.

Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.


OP DE ZINK VISSEN
: vissen zonder dobber. Dit werd ondermeer bij het snoeken gedaan. Overige termen inzake het vistuig L> .
Bron: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.
Bij het zinkvissen, laat men, terwijl men rustig langs de waterkant loopt, de verzwaarde lijn rustig tot op de bodem zakken. Zodra deze de bodem bereikt heeft haalt men hem weer rustig op.






~zinkanode, offerelectrode, anode:
zink dat, onder de waterlijn, tegen het staal aangebracht wordt om roestvorming op het onderwaterschip te voorkomen.





~zinkbaas:
verantwoordelijke tijdens het afzinken van zinkstukken e.d.





~zinkboot:
witgeschilderde open roeiboot, die gebruikt werd door de vissers in de staatsvisserij, om de scheepvaart de zegen te laten passeren. Zie verder bij zinker. [Diverse termen inzake het vistuig >.]
Bron: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~zinken:
1> onder meer bij schepen: door het binnenstromen van water, steeds dieper komen te liggen.
Gerelateerde term: volslaan.

2> onder water verdwijnen.





~zinker:
1> pijpleiding, die in de bodem van het vaarwater ligt.  Een zinker gaat vergezeld van een op de over geplaatst geelbord met daarin een zwarte Z; het zogenaamde Z-bord. [A>]

2> betrokenne bij de staatsvisserij. Twee zinkers bemannen de zinkboot, die meestal aan de houtreep van de zegen vastgelegd is. Zij hebben tot taak de houtreep en de zegen bij naderend scheepvaartverkeer zover af te laten zinken dat de scheepvaart ongehinderd kan passeren. Dit doen zij door zware zinkstenen aan de houtreep te haken en deze van uit de zinkboot naar de bodem af te vieren. Na passage van de schepen halen zij de zinkstenen (met het touw waaraan zij afgevierd werden of met een pikhaak) weer op. [Diverse termen inzake het vistuig >.]
Bron: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~zinkerponton:
soort ponton dat gebruikt wordt bij het verslepen en afzinken van zinkstukken. Term uit de liggers van de meetdiensten. Zie verder bij zinkponton.





~zinkhout:
hout dat op de bodem van het vaarwater ligt of over de bodem drijft. Dit kunnen zowel takken, wortels en stammen, als ook planken, latten, balken en paaltjes, of delen daarvan zijn.
Zie ook zinkknuppels.





~zinkknuppels:
plaatselijke term voor hout dat over de bodem drijft en wat in het drijfnet geraakt. Zie ook zinkhout.





~zinkponton:
ponton dat gebruikt wordt bij het verslepen en afzinken van zinkstukken. Ook zinkerponton genoemd.
Het zinkponton beschikt over een lange zware balk die aan jukken/galgen een eindje boven water langszij hangt. Aan deze balk wordt het vooreinde van het zinkstuk geknoopt. Zo wordt niet alleen de kracht van de sleepboot, die het zinkstuk versleept gelijkmatiger verdeeld, ook trekt men op deze wijze de voorzijde van het zinkstuk min of meer over de golven, terwijl men hem anders al snel door de golven of zelfs onder water trekt. Het zinkponton wordt tijdens het slepen van een zinkstuk dwars versleept. In de afbeelding vervult een soort dekschuit de rol van zinkponton. Er bestonden ook zelfvarende zinkpontons. Deze moesten bij het transporteren van een zinkstuk echter ook gesleept worden. Alleen tussen de bedrijven door gebruikten ze hun eigen voortstuwing.






~zinkreep:
touw aan een drijfvleet, waarmee dit voortgetrokken wordt. [Diverse termen inzake het vistuig >.]





~zinkschip:
schip dat vooraf bestemd is om, als strategische maatregel, afgezonken te worden.
De schepen worden vaak slechts gedeeltelijk geballast en kunnen meestal op eenvoudige wijze weer geborgen en gerepareerd worden. Ze krijgen een meer permanent karakter door na het afzinken steenstortingen en zandsupleties aan te brengen. Verwarring met schepen, die niet vooraf geselecteerd zijn, maar louter door hun aanwezigheid op dat moment het zelfde lot als de zinkschepen treffen is groot.
Rond de meidagen van 1940 schijnen er zinkschepen gebruikt te zijn om havens af te grendelen.
Tentijde van de Koude Oorlog schijnen er voor gebruik bij de IJssellinie zinkschepen tussen Arnhem en Velp gereed gelegen te hebben.






~zinksteen:
zware steen die door de zinkers gebruikt wordt om de zegen af te zinken. Zie verder bij zinker. [Diverse termen inzake het vistuig >.]
Bron: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~zinkstuk:
soort van mat bestaande uit elkaar kruisende bundels tenen, rijshout, e.d verzwaard met stenen, als versterking van (het onderwater gedeelte van) de oever. Zie ook: rijszinkstuk.





~zinkvissen:
bepaalde wijze waarop men met de hengel vist. Zie verder bij 'op de zink vissen'. Overige termen inzake het vistuig L> .





~zinkwit:
roestwerende grondverf op basis lijnolie en zinkoxide.





~zitdag, hellingdag:
dag dat men op de helling of in het dok staat.





~zitlaning:
plank of deksel op een bergruimte die als bankje gebruikt kan worden. Een steuntje aan de rugzijde noemt men een staande laning. Zie ook laning.





~zitter:
Skutsjemuseum.nl">Klik hier
voor
afbeelding
dwarsscheepse verbinding, bij houten schepen, tussen vlak, kim en zijde. Afhankelijk van het type schip ook een kimknie, een kromhout, een kurf of een spant genoemd.





~zoekerbout:
bout met een lange punt voorzien, die vooral noodig is wanneer zulk een bout door houten en ijzeren deelen moet geslagen worden, daar anders de minste onnaauwkeurigheid in het overeenkomen der gaten het indringen belet, Aldus het Woordenboek van Scheepsbouw van B.J. Tideman, Vlissingen, 1861.
De term lijkt na het verschijnen van Mr. J. van Lennep's Zeemanswoordenboek in 1856 enige tijd voornamelijk in woordenboeken op te duiken.






~zoeklicht:
zie schijnwerper.
Het is moeilijk te zeggen welk woord populairder is in de binnenvaart; zoeklicht of schijnwerper. In de meeste gevallen wordt het licht gebruikt om iets te beschijnen en niet om iets te zoeken, dus heb ik een lichte voorkeur voor schijnwerper.






~zoeklichtbediening:
zie schijnwerperbediening.





~ zoeteliefjes:
1> soort van schuivende lus, gemaakt met twee halve steken.

2> onder binnenvissers: persoonlijke knoop, gebruikt voor het dichtknopen van fuiken, die door anderen niet gekend wordt en waaraan de visser hoopt te kunnen zien wanneer de fuiken door anderen gelicht zijn.

3>
twee zoeteliefjes
: verbindings steek waarbij men met elk der tampen een halve steek rond de andere tamp legt.
Twee-zoeteliefjes is de naam die onder meer door Kaj Lund gebruikt wordt. Alleen zoeteliefjes schijnt de term te zijn die vanDale gebruikt.






~zoetwaterschip:
zie bij waterschip.





~zoetwatervat:
Vlaams? voor (drink)watervat.





~zoetwatervisserij:
de binnenvisserij op die wateren waarin bijna uitsluitend zoetwatervis voorkomt.

de zoetwatervisserij
: afdeling van de Nederlandse Heidemaatschappij.
onze zoetwatervisserij
: tijdschrift uitgegeven door 'De Zoetwatervisserij'.





~zog:
zie bij kielzog.





~zolder:
mogelijk gebruikt als term waarmee men een los houten dek dat in bepaalde schuiten gelegd kon worden aan te duiden.
Zolder had vroeger in de scheepvaart de betekenis van dek. Oorspronkelijk echter alleen een dek dat tevens een vloer en niet uitsluitend een dak was.
Buiten de scheepvaart heeft zolder echter ook de betekenis van bovenste verdieping en dakterras gehad.






~zolderaakschip:
mogelijk een aakachtig schip met een geheel gesloten dek zoals een dekschuit. Term uit de liggers van de meetdiensten waarvan niet duidelijk is wat er precies mee bedoelt wordt.
Twee van dergelijke schepen zijn gebouwd bij Baars te Sliedrecht. Resp. in 1911 en 1923. Ze maten 19,5 bij 4,8 meter.






~zolderbak:
op een dekschuit gelijkend vaartuig met beun: een bakschuit.
Soms gebruikt als synoniem voor zolderschuit en kipbak.





~zolderbakschip:
waarschijnlijk een bakschuit, een dekschuit met een beun. Term uit de liggers van de meetdiensten waarvan niet duidelijk is wat er precies mee bedoelt wordt.





~zolderdekbak:
waarschijnlijk een bakschuit, een dekschuit met een beun. Term uit de liggers van de meetdiensten waarvan niet duidelijk is wat er precies mee bedoelt wordt.





~zolderdekschip:
waarschijnlijk een gewone dekschuit, mogelijk een dekschuit met een los ingelegd dek. Term uit de liggers van de meetdiensten waarvan niet duidelijk is wat er precies mee bedoelt wordt.





~zolderdekschuit:
waarschijnlijk een gewone dekschuit, mogelijk een dekschuit met een los ingelegd dek. Term uit de liggers van de meetdiensten waarvan niet duidelijk is wat er precies mee bedoelt wordt.





~zolderschip:
waarschijnlijk een dekschuit. Term uit de liggers van de meetdiensten waarvan niet duidelijk is wat er precies mee bedoelt wordt.





~zolderschuit:
te Amsterdam de algemene benaming voor diverse schuiten met een geheel gesloten dek zonder enige opbouw: dekschuiten dus en de Amsterdamse dekschuit in het bijzonder. Vaak wordt de term ook gebruikt voor alle schuiten die dezelfde rompvorm gebruiken. In meetbrieven spreek men geregeld van dekaken.
Men dient een duidelijk onderscheid te maken tussen wat men in de Amsterdamse volksmond onder een zolderschuit verstond en wat de diverse schrijvers als een zolderschuit omschreven hebben (Zie a, b, enz.). De term zolderschuit is na de tweede wereldoorlog meer en meer in onbruik geraakt. Daarvoor in de plaats kwam de term dekschuit.
De oudst bekende vermelding stamt voorzover bekend uit 1808 (Amsterdamsche Mercurius uitgegeven door Jan Ruysendaal, Amsterdam). Het veel verspreide idee dat H. Bernhard aan de wieg van de zolderschuit stond is dus een fabeltje.

Gerelateerde term vlotschuit.

a> soort boomschuit, maar dan met een vast dek. onder meer door G.J. Schutten Amsterdamse ronde zolderschuit genoemd. Mogelijk dat er in 'gewone' boomschuiten soms een los dek gelegd werd, wanneer dat in het gebruik handiger was en dat dit het uiteindelijke resultaat daarvan is. De toevoeging zolder staat in dit geval duidelijk voor de aanwezigheid van een dek. Het model kende ook stalen exemplaren. [A>]
Zie verder bij Boomschuit.

b> houten gladboordig vaartuig met vlakke spiegel en spits toelopend voorschip met rechte steilstaande stevenbalk. Dit door ir. E van Konijnenburg getekende vaartuig mat 23,5 x 5,3 meter. De aanwezigheid van zowel een beting op het voor- als op het achterschip wijst er op dat het vaartuig bestemd is om voortgesleepd te worden.
Opgemerkt dient te worden dat op oude foto's van Amsterdam wat toch de bakermat van de zolderschuit is, een dergelijk vaartuig niet te ontdekken viel. Misschien is het toch niet het succes geweest wat men er in de tijd van Konijnenburg van verwachtte of komt dit vaartuig uit een heel ander deel van ons land.


c> soort van zeer brede platte houten schouw. Opvallend zijn het lage voor- en achterbord en de lange rechte zijden gevolgd door ruime boegen. Dit model kende echter de nodige varianten. De meesten daarvan waren in hout gebouwd. Ze konden aanmerkelijk smaller zijn, als ook een grotere holte hebben. Voor- en achterborden waren soms ook beduidend kleiner. Er waren onder al deze modellen ook schepen die grotendeels open waren. Al sinds het begin van de twintigste eeuw bouwt men echter bijna uitsluitend nog het stalen platte brede model. Zie verder onder d.
Behalve deze modellen met een duidelijke knikspantromp, waren er ook modellen met ronde overgangen. Mogelijk dat de term dekaak daar haar oorsprong heeft gevonden.


d> volgens sommigen een Amsterdamse dekschuit met verhoogd laaddek. Dit laaddek dat slechts een centimeter of 10 boven gangboorden, voor- en achterdek uitsteekt, zorgt ervoor dat de lading niet door regenwater op het dek nat kan worden. Ik vermoed dat deze verhoging niet voldoende is om de lading tegen overslaande golven van passerende schepen te beschermen.






~zomerlat:
lat, die gebruikt wordt om een sterk uitgedroogde buikdenning weer sluitend te krijgen.





~zomernet:
bepaald drie-wandig drijfnet, bij Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland omschreven als een visnet met een boezemmaas van 190 mm. en ladderings van 580 mm. Te Woudrichem en Hardinxveld spreekt men van een vlouw. [Diverse termen inzake het vistuig >.]





~zomerolie:
de normale dieselolie. Vergelijk: winterolie.





~zomerpeil:
het waterpeil, waarop men gedurende het zomerhalfjaar, het water wenst te houden.





~zomerroef:
uit losse houten delen opgebouwde roef, die men (vooral 's zomers) op het achterdek van een dekschip opbouwde. Soms werd een deel van de deklast in de zomerroef geborgen en werd zodoende een laadroef.
[T> Meer over deklasten].





~Zomp, Somp, Zompe, Overijsselse Somp, Overijsselse Zomp :
Een der vreemdsoortigste Nederlandse vaartuigen.
Te onderscheiden in:

Enterse zomp
(de standaard Zomp), ook
Open zomp
,
Regge zomp
,
PEGZOMP
of
PEGGE
genoemd.
Afmetingen ca. 12 x 2,5m. Een scheepje met een overdreven zeeg, vrij scherpe voor en achterkant en afgezien van een klein voorondertje geheel open. De, meer dan 1,2 meter hoge, voorsteven is merkwaardig gekromd en valt iets achterover. De, rond één meter hoge, achtersteven is recht en staat steil. Ook het tuig is niet alledaags: een sprietzeiltje met giek, waarbij het zeil vaak voorzien is van een bonnet.
Het vlak is plat en lancetvormig. De boorden vallen tussen vooronderschot en zwaard ruim 30 graden naar buiten en verlopen daarna naar de stevens.
Over de koppen der spanten, ter plaatse kurven genoemd, loopt een zware weger, die men randgaarde noemt, die, behalve ter hoogte van het zwaard, iets buiten het bovenboord uitstak. Op het laagste punt zat de randgaarde slechts een centimeter of 40 boven het vlak. Tegen de randgaarde was een afneembaar 'boeisel' gemonteerd: het ZIJBOORD (sommigen spreken van opboeisel of zetboord). De bovenkant van dit zijboord vormde een bijna rechte lijn tussen voor en achtersteven. Door de naad tussen het zijboord en randgaarde met mos te dichten, kon men het vaartuigje zover laden dat de randgaarde een flink eind onder water zat. Men had dan ongeveer 17 ton vracht in. Het scheepje werd gebruikt voor de vaart vanuit het Overijsselse achterland naar de plaatsen in het westen van Overijssel. Minder diep geladen, met zo'n 7 à 8 ton, ging men langs de kuststrook van Overijssel en langs de Friese zuidwest kust. Een enkeling maakte ook reizen naar de 'overkant' (Amsterdam).
Bronnen: P.J.V.M. Sopers, Schepen die verdwijnen, G.J. Schutten: Verdwenen schepen (blz.362ev)..


ENTERS BOOTJE

G.J. Schutten noemt dit type. Ze hadden de algemene kenmerken van de Zomp maar maten ca. 7 x 1,6 meter. Ze werden voornamelijk voor kleine transporten binnen het boerenbedrijf gebruikt.

Vriezeveense turfzomp

Dit vaartuigje wordt ook
Vriezeveens turfschuit
of
éénmanszomp
genoemd. Ze hebben een lengte van tegen de 9 meter en een breedte van circa 1,6 meter. De vorm is grotendeels gelijk aan die van de Enterse zomp. De steven is echter minder hoog; de zeeg is daardoor duidelijk minder en het voorondertje ontbreekt.
G.J. Schutten, die een uitgebreide studie van deze schepen gemaakt heeft, tekent deze Zomp met een zeer laag zijboord.


Berkelzomp

De Berkelzomp is een slag kleiner dan de Enterse zomp. De romp meet ca. 11 meter. Achter het zwaard lijkt de romp me iets minder vol (als je dat zo kan noemen bij een dergelijk model). Het laadvermogen bedroeg ca. 8 ton. Verdere gegevens nog niet bekend. De thans varende replica voert een driehoekzeil met rechte onderstrook. In de regio wordt deze somp ook een
tweemanssomp
genoemd.

OPGEBOEIDE ZOMP

bij de opgeboeide Zomp ontbreekt de randgaarde. In plaats daarvan heeft het scheepje een berghout en een normaal boeisel. Het berghout loopt niet geheel naar de bovenzijde der stevens, waardoor de zeeg van dit berghout minder is dan die van de randgaarde op de Enterse somp. Over het algemeen iets langer en breder dan de Enterse Zomp en verder ook gelijk aan deze.

grote of dubbele Zomp

Zomp met afmetingen 14,64 x 3,4 x 1,4m; leegvlot ca. 0,3m. P.J.V.M. Sopers noemt verder geen details, maar volgens GJ Schutten was de constructie gelijk aan die van de Opgeboeide zomp.


GEDEKTE ZOMP

Door P.J.V.M. Sopers ook brandschuit genoemd. In grote lijnen gelijk aan de Enterse Zomp. In plaats van de randgaarde heeft dit scheepje, net als de opgeboeide Zomp, een berghout met daarboven een normaal boeisel.
Ook hier loopt het berghout niet geheel naar de bovenzijde der stevens. De bovenkant van het boeisel vertoont weinig zeeg. Het vaartuigje dankt de toevoeging gedekt aan het feit dat het een luikenkap heeft. Deze luikenkap ligt direct op het boeisel en sluit dus tegen het vooronder aan. Het boeisel eindigt bij sommige exemplaren bij de achterkant van dit luikenkapje. Achterin is een stuurkuip vrij gehouden. De mast steekt door de luikenkap heen. Verdere gegevens niet bekend.
Belangrijkste bron: Sopers, Schepen die verdwijnen.

Afgaande op de tekening bij ir. E van Konijnenburg is er nog een tweede variant. Deze heeft een normaal boeisel dat tot achter toe doorloopt, gangboorden en een achterdek. Zowel in bovenaanzicht als in de dwarsdoorsnede lijkt dit vaartuig wel nog steeds sterk op de Somp.

BEURTZOMP
,
OVERZEESE BEURTZOMP
.
De beurtzomp lijkt meer op een kleine Hoogeveense praam, dan op een Zomp. De typerende naar achter doorbuigende voorstevenbalk verraadt echter duidelijk de herkomst van dit scheepstype. Een voorkomende afmeting was ca. 15 x 3,5 meter. Circa 1,5 meter hol en rond 40 ton groot.
Het voorschip van de beurtzomp is stomper en voller dan dat van de gedekte Zomp, maar wat puntiger dan dat van de Hoogeveense praam. Voor het achterschip geldt min of meer hetzelfde.
De beurtzomp was uitgerust met dekken, gangboorden, een luikenkap rustend op een lage den en bezat een paviljoen. De strijkbare mast stond in de luikenkap of de luikenkap stopte bij de mast. Ze hadden een vrij breed boeisel dat naar voor toe vrij sterk versmalde en naar achter slechts weinig, zodat het poortje in de zij van het paviljoen, boven het berghout paste. Er waren echter ook exemplaren met een lage roef en kleine stuurkuip. Langs de zijden waren vaak settelboorden geplaatst.
Belangrijkste bronnen: P.J.V.M. Sopers en GJ Schutten. Deze laatste zegt dat de bijnaam van deze scheepjes IJzeren varken is.






~zompschip:
waarschijnlijk een Enterse zomp en daarop lijkende vaartuigen. Ook van toepassing op gedekte exemplaren.
Term uit de liggers van de meetdiensten.






~zon :
MET DE ZON MEE
: met de klok mee.
Tegen de klok in, is dus tegen de zon in. De term wordt door slechts enkelen en dan vaak alleen i.v.m. touw en staaldraad gebruikt.





~zondagsgeld:
mij niet bekend; waarschijnlijk: toeslag, die voor werk op zondag moest betalen.





~zondagsschipper:
iemand, die weinig vaart of een watersporter.





~zonnecelboot:
electrisch voortgestuwd vaartuig, dat de benodigde energie uit, grotendeels door zonnecellen opgeladen, accu's betrekt. [A>]
Ook in dit geval gaat het meestal om scheepjes en schepen in plaats van om boten! [uitleg]






~zonnedek:
dek op passagiersschepen dat niet overdekt is.
Op een zonnedek kan de meeste plaats ingenomen worden door meubilair, dit integenstelling tot een wandeldek, waar de hoeveelheid meubilair beperkt dient te zijn. Een duidelijk onderscheid tussen deze vormen wordt er tegenwoordig echter niet meer gemaakt.






~zonnetent:
licht gekleurd doek, dat als zonwering gespannen of opgehangen is. [A> passagiersscheepje.] In Vlaanderen spreekt men van een markies.





~zonnetentijzer:
niet bekend. Vermoedelijk een strevel of een scepter.
Bron: P. Versnel's Vakwoordenboek.






~zonnetentlat:
zeer ongebruikelijke term voor een strevel.
Bron: P. Versnel's Vakwoordenboek.






~zonnetentscepter, zonnetentsteun:
scepter die de strevel van een zonnetent steunt.





~zonnetentsteun:
zie zonnetentscepter.





~zonnetentstrevel:
zie strevel.





~zool, slijtslof:
1> extra plaat, strook of plank (een offerhout), tegen de onderzijde van de kiel, de kielbalk, de stevenbalk of de scheg. Vaak ook slof genoemd.

2> bij sommige schepen: vulstuk onderaan de achtersteven.
Hiervan slechts één vermelding gevonden.






~zoom:
1> boord: aan stromend water grenzend land.

2> land, overzoom: overlappend gedeelte der gangen bij overnaadse bouwwijze.

3> mogelijk: de bovenrand van een open vaartuig.
Zie ook: potdeksel, dolboord, kloetrand.





~Zoomaak:
overnaads gebouwd type aak (1).
Het gaat hier dus zuiver om de bouwwijze van het vaartuig en niet om een scheepstype, toch wordt de term vaak verbonden met Dorstense aken die zowel overnaads als gladboordig konden zijn.






~zoomhoekijzer:
niet voldoende bekend. Mogelijk het bestekhoekstaal.
Bron: P. Versnel's Vakwoordenboek.






~zoomwerk:
overnaadse bouwwijze.





~zoot:
verouderde term voor zoiets als een pompkoker.





~zorgketting, borgketting:
stuk ketting met dezelfde functie als een zorglijn, meestal echter voor zwaardere onderdelen bedoeld. [A> nr.3]
Het verschil tussen een zorg- en borgketting zit hem hier in dat de borgketting iets in een bepaalde positie houdt, terwijl de zorgketting slecht het verlies van iets moet voorkomen. Zie ook borgtakel.
Zorgkettingen worden onderandere gebruikt om roerbladen die met flenzen aan de roerkoningen zitten tegen verlies te behoeden. G.J. Schutten weet te vertellen dat tussen de kop van het zwaard en een putting een zorgketting (die hij borgketting noemt) was aangebracht. Dit was niet alleen om het verlies van het zwaard, bij het lasraken van de zwaardbout, te voorkomen, maar ook had het tot doel te verhinderen dat het losschietende zwaard de romp zou beschadigen.






~zorglijn, borglijn:
stuk touw, tussen het vaartuig en een (klein) onderdeel van het vaartuig, dat moet voorkomen dat men dat onderdeel kwijtraakt.
Gerelateerde termen: stormlijn, borgtakel .





~zorgvracht:
stukgoed zoals dat door beurtschepen vervoerd werd.
Beurtschepen dienden er voor te zorgen dat de goederen in handen van de ontvanger gesteld werden en vaak betekende dat dat er'aan huis' afgeleverd werd. Tegen over zorgvracht stond hoopvracht.






~Zoutkampersloep:
zie bij sloep.





~zoutlopen:
(ww.) het binnen dringen van het zoute water in de rivier.





~zoutkering:
zie zoutwaterkering.





~zouttong:
onder het zoete water vloeiende massa zoutwater, als gevolg van het schutten met een zeesluis.





~zoutwaterkergrens:
het gebied waarin zout-zeewater overgaat in zoet-binnenwater.





~zoutwaterkering, zoutkering:
voorziening, die tot doel heeft het binnen stromen van zoutwater in zeesluizen tegen te gaan. Vaak een bellengordijn.





~zoutwaterschip:
zie bij waterschip.





~Z-slagtouw:
rechtsgeslagen touw.





~zuidendijk:
de dijk aan de zuidzijde van de rivier.
Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~zuidenkant:
de oever aan de zuidzijde van de rivier.
Plaatselijk gebruik onder vissers te Woudrichem en Lith. Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~zuidenwal:
de oever aan de zuidzijde van de rivier.
Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~zuiderdijk:
de dijk aan de zuidzijde van de rivier.





~zuiderwal:
de oever aan de zuidzijde van de rivier.
Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~Zuiderwalse aak:
mogelijk andere naam voor Biesboschaak.





~Zuiderzee:
binnenzee welke vrij centraal in de bovenste deel van Nederland gelegen is. Het water ontwikkelde zich uit het Flevomeer tot Almere, wat door een toenemende invloed van de zee vanaf halverwege de zeventiende eeuw Zuiderzee gaat heten. Nadat dit water in 1932 door een dam van de zee gescheiden werd, hield deze binnenzee op te bestaan en ging het water IJsselmeer heten.

Zuiderzees vuurbaken
,
Suyderzees vuurbaken
: vuurbaken langs de Zuiderzeekust. Een binnenvuur.





~zuiderzeebotter:
term die gebruikt wordt om onderscheid te maken tussen de Noordzeebotter enerzijds en de Oostwal, Zuidwal en Westwal botters anderzijds.





~zuiderzeecommissie:
commissie benoemd om de mogelijkheid van het droogmaken der Zuiderzee te onderzoeken en zoonoodig plannen daartoe te beramen.
Feitelijke bron: van Dale 1914. Tekst: Online Woordenboek der Nederlandse Taal GTB INL.






~zuiderzeedijk:
dijk langs de oevers van de Zuiderzee. Tegenwoordig dus een IJsselmeer-, Markermeer-, IJmeer-, Ketelmeer- of Gouwzeedijk.





~zuiderzeedrooglegging:
andere term voor wat men gewoonlijk de Zuiderzeewerken noemt.





~zuiderzeehaven:
haven aan de kust van de Zuiderzee.
Tegenwoordig dus een IJsselmeerhaven, al verstaat niet iedereen daar precies hetzelfde onder.






~zuiderzeekust:
de oevers van de Zuiderzee, ook wanneer deze oevers kunstmatig zijn.





~zuiderzeeplan:
elk der ontwerpen die er voor 1932 gemaakt werden om tot drooglegging van de zuiderzee te komen.





~zuiderzeepolder:
1> voor en tijdens de afsluiting: droogmakerijen en ingepolderde gedeelten van de Zuiderzee. De Wieringermeer is waarschijnlijk de grootste en bekendste. Eveneens in het kader van de Zuiderzeewerken werd in 1926 bij ANdijk een proefpolder aangelegd.

2> na de afsluiting: droogmakerijen die een onderdeel vormden van de afsluiting en de polders die na de afsluiting in de voormalige Zuiderzee aangelegd werden. Correctere en meer gebruikte benaming voor deze polders is IJsselmeerpolders.





~zuiderzeese visser:
andere naam voor wat bekend staat als waterschip van het Eiland Marken.





~Zuiderzeesteden:
plaatsen die dichtbij het IJsselmeer lagen. Dit sloeg behalve op de Zuiderzeehavens ook op een stad als Kampen.





~zuiderzeesteunwet:
wet van 29 juni 1925, tot regeling der tegemoetkoming aan de Zuiderzeevisschersbevolking, enz. wegens de schade, welke de afsluiting der Zuiderzee hun mocht berokkenen. De wet is in 2005 buitenwerking gesteld. Citeertitel: Zuiderzeesteunwet 1925





~Zuiderzeevereniging:
in 1886 opgerichte vereniging die de mogelijkheden tot drooglegging van de Zuiderzee ging onderzoeken.





~zuiderzeevis:
vis die in de Zuiderzee gevangen is.





~zuiderzeevisser:
1> vissersvaartuig bestemd voor de Zuiderzee.

2> persoon die de kost verdiend op het bij 1 genoemde vaartuig.





~Zuiderzeevisserij:
de visserij op de Zuiderzee.





~Zuiderzeevissersbevolking:
de bevolking die voor hun bestaan direct of indirect is aangewezen op de Zuiderzeevisserij.





~Zuiderzeevissersschip:
een vissersschip dat voor de Zuiderzeevisserij gebruikt wordt of werd.





~Zuiderzeewater:
het water van de Zuiderzee.





~Zuiderzeewerken:
al het gene wat met de afsluiting van de Zuiderzee en de daarop volgende drooglegging te maken heeft.





~Zuiderzeewet:
wet van 1918 die de afsluiting en gedeeltelijke drooglegging van de Zuiderzee regelde.





~Zuid-Hollandse aak:
Vermoedelijk een Hagenaar die te klein, of juist te groot, is om een Wagenbrugger te zijn.
Gerelateerde term: Hagenaar.





~Zuid-Hollandse boeier:
bepaald type Boeier. Mogelijk een Dordtse boeier, mogelijk ook een Leidse boeier.

a> In de toelichting op de prent hiernaast noemt de schrijver P. Dekker de boeier van G. Groenewegen een Noord-Hollandse boeier. Hij volgt hiermee G.C.E. Crone die een dergelijk model bespreekt. Het grote roer, de duidelijke zeeg en de overnaadse bouw wijzen, volgens een uitgave van het Nederlands Scheepvaartmuseum, echter op de Zuid-Hollandse bouw. Een model van een Leidse Boeier uit dat museum toont veel overeenkomsten met het door Groenewegen getekende vaartuig. Zelfs de hoog opgebogen bedelbalk ontbreekt niet. Ook de uit Dordrecht afkomstige boeier die hieronder volgt toont dezelfde trekken als het scheepje van Groenewegen.
Opvallend bij deze en ook de hierna afgebeelde boeier is dat deze boeiers helemaal niet zo sterk de indruk maken opgeboeid te zijn. De duidelijke scheiding van romp, berghout en boeisel, die men bij de Friese boeier zo duidelijk heeft, ontbreekt hier.


b> ook het boek van G.C.E. Crone toont een model van een soortgelijke boeier. Deze is gesierd met het wapen van Dordrecht en gedateerd 1751. We mogen dus aannemen dat het om een Dordtse boeier gaat. Deze overnaadse boeiers zouden tot begin negentiende eeuw bestaan hebben.
Bij deze boeier lijkt het bovenste boord te bestaan uit drie boven elkaar geplaatste berghouten. Beulingen noemt G.C.E. Crone ze.(Misschien kan het ook een extra dikke gang met ingeschaafde biezen zijn) Het boord is verhoogd met een vast settelboord/waterbord met ingeschaafde bies dat van voor- tot achterboeg loopt.
De Leidse boeier lijkt wat minder zeeg te vertonen dan de Dordtse. Het drievoudige berghout en de zetboorden zijn minder nadrukkelijk aanwezig. Bij deze modellen en tekeningen moet men echter voorzichtig zijn met het trekken van conclusies. Er zijn gewoon te weinig goede duidelijke voorbeelden voor handen en om diverse redenen zijn modellen en tekeningen niet altijd een natuurgetrouwe weergave van wat ze beweren te zijn.
Een bij E.W. Petrejus, door Pieter Pouwels, afgebeelde boeier lijkt het onderschrift Zuid-hollandse boeier te voeren. Afgebeeld is echter, zo lijkt mij, een Zaanse boeier.






~Zuid-Hollandse bok:
1> op de Amsterdamse bok gelijkend type. Over het algemeen lijken voor- en achterschip iets sterker op te lopen dan bij de 'Amsterdamse' soort. G.J. Schutten maakt nog onderscheid tussen de Zuid-hollandse Turfbok van 12 tot 30 ton groot en de Zuid-Hollandse paviljoenbok van 25 tot 35 ton die wel een paviljoen maar geen roef bezat.
Getuige een foto op Vaartips.nl zou het type ook Rijnbok genoemd worden.
De ZH-bok wordt mogelijk ook paviljoenrijnschip genoemd.


2> door sommigen gebruikt als synoniem voor Hollandse bok.





~Zuid-Hollandse gaffeltjalk:
Zuid-hollandse schuit met staande gaffel.





~Zuid-Hollandse kraak:
volgens de beschrijving van G.J. Schutten een op de houten Kraak gelijkend scheepstype. Verschillen met de 'gewone houten kraak' worden niet genoemd. Voorkomende maat 14 x 2,9 m.
Een vermeende extra smalle variant van dit scheepstype zou de Kaarsela geweest moeten zijn. Er zijn echter weinig bewijzen om dit staven. [T>].






~Zuid-Hollandse paviljoenbok:
zie bij Zuid-Hollandse bok.





~Zuid-Hollandse schuit, Gaffelschuit, Zuid-hollandse gaffeltjalk, Zuid-hollands gaffelschip, Gaffelschip:
een vaartuig van het type Schuit voorzien van een gaffeltuig met staande gaffel maar zonder giek. Het ontbreken van de giek was een voordeel bij de passage van smalle bruggen en ze werden daarom onder meer voor de beurtvaart in Vlaanderen gebruikt. De zware gaffel werd met twee gaffelgaarden in bedwang gehouden.
De schuiten met sprietzeil hebben, zo lijkt het, tot in de 18de eeuw bestaan. De gaffelschuiten verschenen vermoedelijk tegen het eind van de 17de eeuw op het toneel. Klaarblijkelijk vond men in de 19de eeuw de zware staande gaffel over het algemeen toch bezwaarlijker dan het binnenboord moeten halen van een giek en kregen de beurtschuiten een strijkende gaffel en een giek.
Van Loon karakteriseerde deze schuit met een zwaargebouwde Hektjalk. Ook Groenewegen tekent een zwaargebouwde, iet wat buikige, tjalkachtige met een fraai zeeg. ir. E van Konijnenburg vergelijkt het type met de Poon en vindt juist dat het schip wat minder zeeg heeft. Hij noemt het tevens een Zuid-Hollandse gaffeltjalk en geeft als maten 23,5 x 6,25 x 2,3 meter! G.C.E. Crone stelt dat de schepen, net als de Hollandse tjalken, wat krappe boegen hebben en daardoor wijd in de uiteinden zijn.

Gerelateerde termen: Beurtschuit, Steenschuit, Brabantse schuit.





~Zuid-Hollandse tjalk, Hollandse tjalk:
1> stalen Tjalk, voor de algemene vaart. Over het algemeen niet zo hol en fors als de Groninger- of Friese tjalk. Krappere boegen en geleidelijker verloop van het berghout dan de Friese tjalk. Smalle gangen op de boegen. Op het voorschip vaak een schanddeksel. Veel van deze tjalken zijn paviljoentjalken. De IJsseltjalk wordt door sommigen gezien als een apart type. [S> Tjalken.]

2> houten voorganger van de bij 1 genoemde tjalk. De achterboegen lijken wat ruimer dan bij de stalen opvoger. Bijna altijd uitgevoerd als hektjalk, maar soms ook als paviljoentjalk.
Mogelijk werden deze scheepjes, alsmede de stalen opvolgers ook Rijnscheepje en Rijntjalk genoemd.






~Zuid-Hollandse trekschuit:
term die door G.J. Schutten gebruikt wordt voor de houten pakschuit.





~Zuid-Hollandse turfbok:
zie bij Zuid-Hollandse bok.




~Zuid-Hollands gaffelschip:
1> Zuid-Hollandse schuit met staande gaffel.

2> zie Leidse Kaag.





~Zuidwal:
in het algemeen: de zuidelijke oever van de Zuiderzee/het IJsselmeer.





~Zuidwalbotter, Gooier botter, :
type Botter, met een wat voller voorschip dan de Westwal botter. Afm. cica 13,5 meter bij 4,4 meter. Volgens sommige bronnen gelijk aan een sleepbotter. [E>Huizer-botters.nl]





~zuidwester, schippershoed:
bepaald soort hoofddeksel gemaakt van oliegoed.





~zuigbaas:
de hoofdverantwoordelijke op een zuiger.
Zie ook: zuigerbaas.





~zuigbaggermolen:
niet voldoende bekend. Vermoedelijk een bakkenzuiger.
Bron: P. Versnel's Vakwoordenboek.






~zuigbak:
waarschijnlijk gaat het om een elevatorbak. Term uit de liggers van de meetdiensten waarvan niet duidelijk is er precies mee bedoelt wordt.





~zuigbuis, zuigpijp:
1> buis waarmee een zelfzuigendbeunschip of een zandzuiger materiaal van de bodem zuigt.

2> buis van een losinstallatie, waarmee stortgoed uit het ruim gezogen wordt. [A>]





~zuigelevator:
machine, die van onderdruk gebruik maakt om lichte ladingen uit schepen te zuigen. De bekendste zuigelevator is de graanelevator.
De term wordt genoemd in: Techniek in Nederland in de twintigste eeuw. Deel 5.(2002) A.A.A. de la Bruhèze, H.W. Lintsen, Arie Rip, J.W. Schot.






~zuigen:
1> het naar beneden trekken van het achterschip als gevolg van de schroefwerking op ondiep water.
2>
het veroorzaken van zuiging.
3> met een zelfzuigendbeunschip of een zandzuiger materiaal van de bodem weghalen.

4> koers en snelheid van een zeilend schip schatten door naar het kielzog te kijken.





~zuiger:
1a> bevestiging tussen het voorlijk van de fok of kluiver en de stag. Preciese uitvoering nog niet bekend. Mogelijk gelijk aan een zwaanshals, zijnde een soort stagleuver van touw.
b> bevestiging tussen voorlijk en stag die gevormd wordt door een uit taai hout of rotan gevormde lus. Bron: Maritieme Encyclopedie.
c> minder gebruikelijke term voor een metalen stagleuver.
d> volgens het WNT een ijzeren of houten masthoepel masthoepel of een rakband.

2> verkorting van zandzuiger, snijkopbodemzuiger, snijkophopperzuiger, snijkopprofielzuiger, snijkopzuiger, schijfsnijkopzuiger, baggerwielzuiger, graafwielzuiger, veegkopzuiger, wormwielkopzuiger, schaafkopzuiger, hopperzuiger, sleepzuiger, steekzuiger, profielzuiger, bakkenzuiger, baggerzuiger, dieplepelponton, diepzandzuiger, diepzuiger, graafwielzuiger, schelpenzuiger, enz.





~zuigerbaas :
bepaalde functie onder die van hoofdschipper op een snijkopzuiger. In België cutterbaas genoemd. (Bron: HIVA-beroepsprofiel Baggerwerker.)
Zie ook: zuigbaas.





~zuigerbaksschip:
waarschijnlijk gaat het om een hopperzuiger. Term uit de liggers van de meetdiensten waarvan niet duidelijk is er precies mee bedoelt wordt.





~zuigerpersschip:
waarschijnlijk gaat het om een bakkenzuiger. Term uit de liggers van de meetdiensten waarvan niet duidelijk is er precies mee bedoelt wordt.





~zuigerplas:
door het zuigen(3) ontstane wateroppervlak.





~zuigerschip:
waarschijnlijk gaat het om een hopperzuiger. Term uit de liggers van de meetdiensten waarvan niet duidelijk is er precies mee bedoelt wordt.





~zuigfilter:
filter of zeef in een aanzuigleiding.





~zuiggas:
gas dat met een zuiggasgenerator geproduceerd wordt.





~zuiggasgenerator, zuiggasinstallatie:
gasgenerator, die voor de gasproductie gebruik maakt van de door de motor ontwikkelde zuigkracht; de zuiggasmotor.





~zuiggasmotor:
motor, die instaat is zelf gas uit de gasgenerator aan te zuigen.
Meestal zijn dit viertakt motoren, maar ook tweetakt motoren met spoelpomp waren voor dit doel geschikt te maken. Bij zuiggas motoren was geen aparte gaspomp noodzakelijk, wel moest er voor de motor een buffervat op genomen worden om een consante afname van gas uit de brandstofvergasser te verkrijgen.
Ook zuiggas motoren bestonden in een vol-gas en olie-gas uitvoering.





~zuiging:
door een schip veroorzaakt 'te kort' aan water. Dit te kort ontstaat zowel door de beweging van het schip (het duwt een zekere massa aan water voorzich uit, waardoor men aan de achterkant te kort komt) als door de werking van de, eventueel in gebruik zijnde, schroef.
Gerelateerde term: bodemzuiging.




~zuigklep:
zie lensklep.





~zuigkop:
voorziening, meestal verwisselbaar, aan het uiteinde van de zuigbuis op bagger- en zandzuigers. Zie ook: sleepkop, snijkop.
Onder meer genoemd in: De ingenieur; Orgaan van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs, div. edities.






~zuigkorf:
zie lenskorf.





~zuigleiding:
leiding waardoor vloeistof naar de pomp gezogen wordt.





~zuigpersschip:
1> in de liggers van de meetdiensten gebruikte term voor een ponton waarop een grote zandpomp geplaatst is. Met behulp van deze installatie wordt het door de zandzuiger opgezogen water-zandmengsel verder getransporteerd.

2> soms gebruikt als synoniem voor cementpompboot.





~zuigperstussenstation:
in de liggers van de meetdiensten gebruikte term voor een ponton waarop een grote zandpomp geplaatst is. Met behulp van deze installatie wordt het door de zandzuiger opgezogen water-zandmengsel verder getransporteerd.






~zuigpijp: zie zuigbuis.





~zuigslang:
slang die, door in de slang heersende onderdruk, niet samengeknepen wordt. Gebruikt voor aanzuigleidingen van pompen.





~zuigzak:
'rubberen' koppeling tussen delen van de zuigbuis.





~zuil:
soort schep of schepnet waarmee men bijvangst/nest overboord of uit de bun schept.
De term is mogelijk alleen in de Zuiderzeevisserij in gebruik geweest. Plaatselijk ook suil of beugel genoemd.
KROMME ZUIL
: bepaald soort schepnet met een gekromde steel. Zie ook bij strijknet.





~Zuilichemse keen:
bepaald type keen. Het schip was wat kleiner dan de gewone Keen en leek een roefje te moeten ontberen, daarentegen bezaten ze een ruim paviljoen. Voor en achter eindigen de heves in een punt, waarbij het laatste deel iets terug valt. Verder geen gegevens bekend.





~zuipschuit:
vaartuig met (betalende) passagiers, die zich, meestal onder invloed van drank, in sterke mate asociaal gedragen.
Trof men dit vroeger vrijwel uitsluitend aan onder lieden die zich hiervoor een huurjacht verworven hadden, al sinds enige decennia zijn er, naast een toenemend aantal particuliere vaartuigbezitters, ook, al dan niet clandestine, ondernemingen die zich hier op toeleggen.






~zusterblokken:
paarsgewijs gebruikte blokken zoals die voorkomen aan sommige fokken, kluivers, e.d.





~zusterhaken, duivelsklauwen:
combinatie van twee haken, waarvan de bevestigingsogen tegen elkaar liggen en de haken tegengesteld rond een voorwerp gehaakt kunnen worden. Ze worden met behulp van een muizing geborgd. onder meer gebruikt als een soort sluiting en als leuver voor zwaardere zeilen.





~zusterschip:
schip, dat gelijk is aan een ander schip. (Kleine details en kleuren kunnen verschillen.)





~zuurschip:
naam die aan de schepen van de rederij W.G.L. (Wijnhoff & van Gulpen & Larsen, Druten) gegeven werd. De schepen vervoerden, vooral in de beginjaren van de rederij veelal zwavelzuur.





~zwaaiboom, zwierboom, zwenkboom:
tegen de den bevestigde  soort van giek waarmee men, wanneer men niet geheel tegen de oever ligt, van boord kan komen. De zwaaiboom treft men voornamelijk op Spitsen aan. [A>+tekst.]





~zwaaien:
op de plaats omkeren. Zie ook: rond gaan.
Verwante termen: opdraaien, kop voor nemen, zwaaikom.





~zwaaikom, zwaaiplaats, opdraaiplaats:
verbreding van een vaarwater, waar lange schepen kunnen keren.





~zwaaipaal, pivot :
spudpaal aan de achterzijde van sommige zuigers, die neergelaten wordt als men de zuiger op de plaats een weinig moet zwenken.
Normaal zwenkt men een zuiger met behulp van zijn ankerdraden. Het is me niet bekend of zuigers die uitgerust zijn met een spudwagen de hulppaal incombinatie met de verplaatsing van de werkpaal voor het zwenken kunnen gebruiken.






~zwaaiplaats:
willekeurige plaats waar men het schip kan zwaaien.
Gerelateerde term: zwaaikom.





~zwaaitros:
niet bekend.
Mogelijk bedoelt men een steekeind waarop men het schip af- en bijdraait.
Bron: E> De Mastenmaakster door Joop Hart.






~zwaanhals, zwaanshals:
Vlaams woord voor slemphout.





~zwaanshals, zwaanhals:
1> zwane(n)hals: haakvormig gebogen stalen pen, die in het uiteinde van de giek gedreven is en waarmee de giek aan een zwaansoog aan de mast of aan de mastkoker gehaakt wordt.
Het gebruik van de term zwanenhals is niet fout, maar kan tot verwarring leiden.
Het woord zwaanshals lijkt ouder te zijn dan zwanehals. Het gebruik zoals hier omschreven past mijns inziens beter bij deze oudere schrijfwijze.


2> stuk touw dat gebruikt wordt als leuver, misschien ook zuiger genoemd.





~zwaansoog:
oog aan de mast, mastkoker of aan een mastband, waarin de zwaanshals gehaakt wordt.





~zwaard:
1a> eigenlijk: willekeurig, vertikaal op en neer beweegbaar, langsscheeps vlak dat tot doel heeft de drift te beperken; een midzwaard of zijzwaard*.

b> zijzwaard:
langs de zijde van het schip hangend vertikaal vlak, dat tot doel heeft de drift, te beperken.
Over het algemeen stelt men dat het zijzwaard rond 1570 zijn intrede deed. Ze zijn vermoedelijk uit Azië overkomen waaien, want in Chinese geschriften uit 759 worden ze reeds genoemd. Men stelt dat de toenemende ondiepte van de Nederlandse vaarwegen de populariteit van het zwaard snel heeft doen toe nemen. Mogelijk is echter ook het voordeel van een groter vaargebied dat ondiepere schepen nu eenmaal altijd zullen hebben. In ieder geval schijnen de kielschepen hoewel spoedig in de minderheid het toch tot circa 1700 uitgehouden te hebben.
Men onderscheidt het binnenzwaard, wat redelijk kort, tamelijk breed en meestal ei-vormig is en meestal alleen maar zwaard genoemd wordt, en het zeezwaard, dat lang en smal is. Bijna alle zeilende Nederlandse vrachtschepen hebben binnenzwaarden, bijna alle vissersschepen, met uitzondering van de Staverse jol, die geen zwaarden heeft, hebben zeezwaarden. De meeste zwaarden zijn van hout. Stalen (binnen)zwaarden worden soms kanaalzwaarden genoemd.

Gerelateerde termen: overhaler, klapscheg/schegzwaard, linnet, lepel, spiegel (3), aanvaarklamp, strijkklamp, kabbellat, zandloper/sleepijzer, zwaardbalk, zwaardhals, zwaardpost, bovenpost, tongstuk, onderpost, zwaardlier (en diverse andere woorden beginnende met zwaard).





~zwaardbalk:
soort van zware waterlijst welke tevens dient om een goed bevestigingspunt voor de zwaardhalzen te krijgen.
Deze bouwwijze en daarmee de terminologie lijkt verbonden te zijn met de kustvisserij vanuit Zuid-Holland.






~zwaardbeslag:
metalen delen, die aan of tegen het zwaard aangebracht zijn. Vergelijk: zwaardijzerwerk.





~zwaardbolder, grote bolder:
bolder, ter hoogte van de kop van het zwaard, waaraan het zwaard opgehangen is. Meestal het uiteinde van een extra stevige oplanger of zitter.





~zwaardbout:
stalen bout, door het boveneinde van het zwaard, als draaipunt en ophanging van het zwaard.
Op verschillende werven, door verschillende tijden heen zijn voor verschillende scheepstypes verscheidene constructies voor de ophanging van het zwaard bedacht. Vaak heeft dat invloed op de vorm of lengte van de zwaardbout.

Gerelateerde termen: korthamer, kennef/kelf, zwaardhaak.





~zwaarddop:
1> kapje, dat de bevestiging van de zwaardstaander/zwaardloper aan het zwaard beschermd. (onbekende term)
Het bestaan van een dergelijk kapje is mij onbekend en het is niet onmogelijk dat de schrijver van deze verklaring dit maar verzonnen heeft.


2> dop waardoor de zwaardloper gevoerd is.





~zwaardenscheen:
erg onbekende synoniem van strijkklamp.
Bron: G. J. Schutten.






~zwaardgat:
gaatje door het achteronder einde van het zwaard waardoor de zwaarval of zwaardstaander gestoken is. De zwaardstaander wordt dan meestal afgewekt met een halve sjouwerman of andere kardeelknoop.





~zwaardhaak:
1a> aan de zijde van het schip bevestigde metalen haak, waaraan het zwaard gehangen kan worden. Het geheel fungeert als scharnierpunt voor het zwaard. De haak bevindt zich op het bovenboord of tegen de buitenzijde van het vaartuig. De constructie wordt voornamelijk toegepast op kleine vaartuigen.

1b> in het gangboord liggende, door de den heen of aan het voorschild of zwaardbalk bevestigde platte haak waar om het uiteinde, de kennef, van de zwaardbout ligt. Sommige bronnen spreken echter van zwaardhals.
Bij een dergelijke constructie ligt de zwaardkop niet strak tegen de scheepswand en wordt de loze ruimte achter de kop soms gevuld met een klos; een korthamer. Bron: Maurice Kaak en verspreide geschriften.


2> aan het bovenboord bevestigde lange haak waaraan men het zwaard kan hangen, wanneer men langere tijd stilligt.






~zwaardhals:
op de zwaardbalk bevestigt beslagdeel, waaraan het zwaard opgehangen is.
De zwaardhals (zou men eigenlijk niet zwaardhaak bedoelen?) is een lange metalen strip met haakvormig uiteinde. De zwaarbout waar het zwaard mee bevestigd is, valt hier met een langwerpig oog omheen.
Deze bouwwijze en daarmee de terminologie lijkt verbonden te zijn met de kustvisserij vanuit Zuid-Holland.






~zwaardijzerwerk, zwaardophanging:
alle metalen delen, waarmee het zwaard aan het schip opgehangen is. Vergelijk: zwaardbeslag.





~zwaardklamp:
1> glijlat: vertikale klamp, ter hoogte van de achterkant van het zwaard, tussen achterkant van de strijkklamp en het boeisel. Indien van staal, glijijzer genoemd.

2> redelijk verbreidt synoniem voor strijkklamp, in Vlaanderen soms ook wrijfhout genoemd.

3> vaak gebruikt als synoniem voor aanvaarklamp.

4> soms gebruikt als synoniem voor spiegelklamp.

5> boven het berghout, tegen het boeisel, aangebrachte verticale houten klamp. De klamp geeft het zwaard in opgetrokken toestand en tijdens vieren de nodige steun.

6> houten plank of klamp, of een stalen strip, waarmee de posten van het zwaard bij elkaar gehouden worden.

7> zwaardkorf: houten klamp ter versteviging van het bovenboord of boeisel waaraan het zwaard opgehangen is, of in het geval van een overhanger, gehangen kan worden.






~zwaardknie:
op het dek geplaatste knie voor de bevestiging van de zwaardbout of de zwaardstelbout.





~zwaardkop, zwaardspiegel, spiegel:
het voorste, meestal dikkere deel van het zwaard.





~zwaardkorf :
mogelijk ook zwaardkurf (korf = kurf). In bepaalde steken gebruikt synoniem voor zwaardklamp(6).





~zwaardleider:
nog niet voldoende bekend.





~zwaardlier:
(meestal) laag gebouwd draadlier, waarmee het zwaard opgehaald kan worden. De zwaardlier vervangt de zwaardtalie. [A>]





~zwaardloper:
1> de loper van de zwaardtalie.

2> geregeld gebruikt als synoniem voor zwaardval en voor zwaardstaander.





~zwaardloperblok:
blok van de zwaardtalie.





~zwaardmal:
mal waarna het zwaard gevormd wordt.





~zwaardophanging:
het geheel van zwaardijzerwerk, glijlat of glijijzer, strijkklamp en eventuele kabbellat, spiegelklamp, zwaardbout, zwaardstelbout, enz.





~zwaardpost:
dikke houten plank, een post, die gebruikt worden om zwaarden te maken. In het Vlaams spreekt men (vroeger) van een schacht.





~zwaardrust, rust:
op de strijkklamp aangebrachte steun voor het zwaard.





~zwaardspiegel: zie zwaardkop.





~zwaardstaander, zwaardstander:
1> de verbinding tussen het zwaard en de zwaardtalie.

2> bij gebruik van een lier in plaats van een talie: de verbinding tussen het zwaard en de zwaardlier. [A>]

3> geregeld gebruikt synoniem voor zwaardval.
Vooral bij het gebruik van zwaardlieren noemt men de zwaardstaander bijna altijd zwaardval. Aangezien de lier alleen de talie vervangt, is dit echter niet correct.






~zwaardstaanderblok, zwaardstanderblok:
vlak onder het bovenboord aangebracht schildpadblok, waardoor de zwaardstaander loopt. Soms ook alleen standerdblok genoemd.
In het zuidelijk taalgebied spreekt men van zwaardtas.





~zwaardstand:
de positie waarin het zwaard staat.





~zwaardstander....: zie zwaardstaander.





~zwaardstelbout:
langsscheepse, horizontale bout, waarop de zwaardbout vestelbaar is.





~zwaardstootklos:
aanvaarklamp.





~zwaardtalie:
takel aan de zwaardstaander.





~zwaardtas:
Vlaamse term voor het blok, vaak een schildpadblok, van de zwaardstaander.
Zie ook: tas.





~zwaardtouw:
de zwaardval op kleine vaartuigen of beter gezegd op vaartuigen waar men geen takel of lier voor de zwaardval gebruikt.





~zwaardval:
touw, staaldraad of ketting, waarmee het zwaard opgehesen kan worden. Zeer vaak ook gebruikt als synoniem voor zwaardstaander en zwaardloper.





~zwaarslepend:
naar verhouding veel vermogen vergend als het gesleept moet worden.





~zwaarslependschip:
vrachtschip dat naar verhouding veel vermogen vergt om versleept te worden.
Het zijn de vrachtschepen met de stompe volle voorschepen, die zwaarslepend zijn.






~zwaarvuil:
vuil dat onder het wateroppervlak door de stroom wordt meegevoerd. Term uit de ankerkuil-schokkervisserij. Ook grofvuil genoemd.
Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~zwabben:
het slingeren van een schip.





~zwabber, stokdweil, scheepsdweil:
stokdweil van repen doek of einden touw.
Het woord zwabber komt oorspronkelijk uit de (zee)scheepvaart en werd reeds aan het begin van de 17de eeuw gebruikt. In de zeevaart ook in gebruik geweest als benaming voor hij die zwabbert; te weten de jongste matroos.






~zwalp:
1> Zuid-Nederlands voor een krachtige golf. Verouderd, ook geschreven als swalp.
Te vinden in: Online Woordenboek der Nederlandse Taal GTB INL.


2> dwarsbalkje dat in de klamaaien rust, soms echter ook gebruikt voor andere dwarsscheepse dekbalken. Vroeger ook geschreven als swalp.
Te vinden in: Online Woordenboek der Nederlandse Taal GTB INL.


3> dwarsbalk bovenover de vloer van een (houten) sluis. [Gerelateerde termen >].
Bron: http://www.waterdictionary.info






~zwalpen:
van vloeistoffen: krachtig golvend of stromend, dan wel in grote massa's bewegend. Verouderd. Vroeger ook geschreven als swalpen.





~zwalpwater:
vast binnendringend water. Moderne overzetting. Zie verder bij swalpwater.
Te vinden in: Online Woordenboek der Nederlandse Taal GTB INL.






~zwaluwstaart:
dit kan slaan op de zogenaamde duwvleugels of op de zwaluwstaartformatie.





~zwaluwstaartformatie:
wijze waarop duwbakken gekoppeld worden en wel met twee bakken terweerszijde van de duwboot en twee bakken, naast elkaar, ervoor. [A>]





~zwaluwstaartvaren:
met duwboot en bakken in zwaluwstaartformatie varen. [A>]





~zwammerdamse_aak:
deze plaatsnaam Zwammerdam wordt gebruikt als type aanduiding voor de schepen uit de Romeinse tijd, die daar bij archeologische opgravingen gevonden zijn en alle daaraan verwante types.
Het handelt zich hier om wat men, onder meer in het geval van de Woerden 7, een Romeinse praam noemt. Bij de Zwammerdam 2 spreekt men echter van Zwammerdamse aak of rijnaken. De Zwammerdamse vaartuigen maten Zwammerdam 2: 22,75 x 2,95 x 0,95 m., Zwammerdam 4: 34 x 4,40 x 1,20 m., Zwammerdam 6: 20,30 x 3,55 x 0,90 m. Vermeldens waard aan dit type zijn het gebruik van terug geslagen nagels en een L vormige kimplank , overgangsplank.






~zwane(n)boot:
zie bij Haringschuit.





~zwane(n)hals:
1> vertikale pijp, die eindigt in een bocht van 180 graden, of min of meer gelijkwaardige constructies, waarmee ruimtes belucht kunnen worden, zonder dat er spat- of regenwater door de luchtopening dringt. [A> nr.13]

2> minder juiste term voor zwaanshals.

3> zie bij hanepoot(4).

4> op een metalen roerkoning aangebrachte constructie; een paar ringen, een geknikte pijp, o.i.d., waarin de extra lange helmstok, die bij het sturen met deklast gebruikt werd, gemonteerd kon worden. Gerelateerde term: helmstokbeugel.

5> haakje aan de buitenzijde van het boeisel op het achterschip waaraan de opgeschoten zwaardlopers/zwaardvallen gehangen worden.
Bron: G.J. Schutten.


6> stevenvorm met een sterk terug buigende S bocht.
Een dergelijke bocht werd op stoomschepen, onder andere jachten, sleepboten en beurtschepen, die tussen circa 1860 en 1890 zijn gebouwd wel toegepast. Naar men zegt, maar men kan er zo zijn twijfels over hebben, had een dergelijke steven voordelen bij lichte ijsgang.






~zwane(n)halsstuk:
onder Zuid-Hollandse vissers gebruikt synoniem voor slemphout.





~zwaveltanker, zwaveltankschip:
tanker ingericht voor het transport van vloeibaar zwavel. [A>]





~zwarte bende:
onderdeel van de Douane die in de havens en bij grensovergangen schepen controleerde.
Het begrip 'zwarte bende' is reeds lang geleden ontstaan. De term heeft zijn ontstaan te danken aan het zoeken van smokkelwaar tussen de bunkerkolen of stookkolen, in machinekamers en andere minder schone plaatsen aan boord van schepen. Na een dergelijke actie kwamen de mensen van de zoekploeg zwart van boord.
Toeval(?) daarbij is, dat tot eind jaren 80 het uniform van deze douanebeambten zwart was. Hetgeen bij velen de gedachte doet leven dat men ze daarom de zwarte bende noemde.
Bron: H.W. Veldman voormalig motordrijver op douaneschepen






~zwartpijpers:
bijnaam voor diverse stoomschepen.





~zwartvaarder:
1> een particulier sleepschip dat door een rederij ingehuurd is.
2> een schipper op een dergelijk vaartuig.





~zwart water, zwartwater :
afvalwater afkomstig van toiletten.
Zie ook: grijs water.





~zwart waterafzuigleiding, zwartwaterafzuigleiding :
leiding vanaf de bodem van de zwart watertank naar een aansluitng aan de buitenzijde van het vaartuig, waarlangs de tank leeggezogen kan worden.





~zwart watertank, zwartwatertank:
tank waarin zwart water verzameld wordt.





~zweefbrug:
zie zweefveer.





~zweefveer, ~zweefbrug, transbordeur:
Dit is een platform dat hangend onder een hoge brug een extra oeververbinding verzorgt. Zweefveren werden toegepast om langzaam en zwaar landbouwverkeer (paard en wagen) niet de hoge en vaak steile hellingen van een verkeersbrug te moeten laten gebruiken. Tussen 1939 en 1952 is er in Maarssen een zweefveer in gebruik geweest onder een brug over het Amsterdam-Rijnkanaal. Het werd in 1959 verwijderd. (Bron: Vrienden van de voetveren.)
In het buitenland komen zweefveren voor die een eigen constructie hebben waarlangs zij heen en weer bewegen. In verband met het scheepvaartverkeer zijn deze constructies namelijk zo hoog dat ze niet als brug dienst zouden kunnen doen. [EA> Overzicht van foto's op Wikimedia]
De term zweefbrug schijnt meer gebruikt te zijn dan de term zweefveer, toch ben ik van mening dat de term zweefveer, gelet op de wijze waarop men de oversteek maakt, correcter is.

Gerelateerde termen: veer, veerboot, pont, heen-en-weer, gierpont, kabelpont, reeppont, voetveer, veerwagen, wagenveer, overzet, kettingpont.





~zweepslag:
het wegspringen van het uiteinde van kunststof touw, wanneer dit breekt.





~zweetlat:
losse lat van de wegering die uitgenomen kan worden.





~zweetluik:
vullingplank: uitneembaar deel van de wegering.[A> nr.1] Door een enkeling ook wegerschot genoemd.
Zweetluikjes verschijnen meestal in de vorm van een serie naast elkaar geplaatste luikjes op halve hoogte of hoger in het ruim. Op sommige schepen zaten de zweetluikjes tegen het gangboord tussen de dekknieën.

Gerelateerde term: zweetlat.





~zweetwater: zie ruimzweet.





~zwembolder:
minder gebruikelijke term voor wat men gewoonlijk een drijfbolder noemt.





~zwemmen:
zie bij inzwemmen.





~zwemstrang, vrije strang:
in de Rijnsleepvaart: sleepdraad of strang naar het eerste vaartuig (of, indien gekoppeld varend, de eerste vaartuigen) van de sleep, indien deze niet gebritteld is.





~zwemvest: vaak wordt hiermede een reddingvest bedoeld. Een zwemvest heeft minder drijfvermogen en hoeft het gezicht van een bewusteloos persoon niet boven water te kunnen houden.





~zwengelpomp: krukpomp.





~zwenkboom: zwaaiboom.





~zwenkdraad, overhaaldraad, gaarde(2):
onderdeel van een zelflosinstallatie/zelflosser of hijstuig. Staaldraad vanaf het uitiende van de boom/giek, waarmee de boom binnen en buiten boord gebracht kan worden. Meestal wordt de staaldraad via een zwenklier ingehaald of gevierd.





~zwenklier:
klein eenvoudig draadlier, waarmee de laadboom binnen- en buitenboord gezwaaid wordt.





~zwenkrol:
zie bij adhesietrommel.





~zweten:
het ingeringe mate doorlaten van water langs naden en klinknagels.





~zwichten:
het aanbrengen van een zwichting.





~zwichting:
soort van rekking of naaiing, waarmee men twee touwen of staaldraden naar elkaar toetrekt, ten einde de loos eruit te halen of er meer spanning op te kunnen zetten. onder meer gebruikt om bij zware zeegang bak- en stuurboords zijstagen naar elkaar toe te trekken, om te voorkomen dat de mast in de mastkoker te veel zou gaan bewegen.
Gerelateerde term: scheerlijn.





~zwichtlijn: zie scheerlijn.





~zwiepen: zie wiegen.





~zwieping:
1> aan het schip bevestigde schoorbalk, die de steiger waarop men tijdens de bouw van een groot schip staat, steunt.
Het gaat hierbij vooral om de bouw van de oude, houten, zeegaande schepen.


2> tijdelijk aangebrachte lat of balk, langs het bovenste deel van de spanten waarmee men de onderlinge afstanden tussen deze spanten fixeert.

3> het dunnere of gevlochten uiteinde aan bepaalde touwen. Een dergelijk deel komt onder meer voor bij een touwstopper. Wanneer deze verjonging aangebracht is om het touw makkelijker ergens aan vast te kunnen knopen, spreekt men ook van een seizing of hondepunt.





~zwierboom:
zie zwaaiboom.





~Zwijndrechter:
soort van Hollandse boot.





~Zwijndrechtse boot:
soort van Hollandse boot.





~zwijnenrug:
constructie, onderandere op ijsbrekers toegepast, die het mogelijk maakt klipankers aan dek en dus niet inde kluis te voeren. Verdere details onbekend.
Term slechts éénmaal aangetroffen.






~zwin:
1> geul, kreek in buitendijks land.

2> mogelijk ook kleine afwatering of waterloop.
WNT GTB INL






~Zwolse diep, ~Zwolsche diep:
vaarwater in het noordwesten van Overijssel, dat het verlengde vormt van het Zwarte water en uitmondt in het Zwarte Meer of eertijds in het IJsselmeer en daarvoor de Zuiderzee.
Het diep begon 900 meter ten westen van het kabelveer te Genemuiden, na vierhonderd meter loopt zij verder tussen twee stenen dammen die ca. 100 meter uitelkaar liggen. De dammen waren 5,3 km lang. Na de afsluiting van de Zuiderzee, de daarop volgende inpolderingen en de groei van de recreatievaart heeft het stroomgebied enige veranderingen ondergaan, waarbij onder meer een flink deel van de zuidelijke dam verdwenen lijkt te zijn.





~Zwolse kaag:
bepaald type Kaag. Volgens sommige bronnen gelijk aan de Tesselse kaag, maar deze vergissing vindt misschien zijn oorsprong in het feit dat van Loon van een Zwolse Kaag of Texelse Lichter spreekt. G.C.E. Crone volgt van Loon in deze opvatting. Volgens van Loon heeft de Zwolse kaag een dubbel berghout en is zij dus zwaar gebouwd. Het model dat Pieter Pouwels in het boek van E.W. Petrejus tekent heeft echter een enkel berghout. Volgens van Loon zijn deze Kagen ongewoon wijd. De holte was echter, in verband met de ondieptes zoals bij Pampus, beperkt. De zware bouw en het sprietzeil maakte het vaartuig uitermate geschikt om als lichter dienst te doen.


EINDE WOORDENLIJSTEN



© 1997-heden; Vereniging 'De Binnenvaart', Dordrecht. Redactie: Pieter Klein, Haarlem.
De rechthebbenden kunnen niet aansprakelijk gesteld worden voor de gevolgen van het gebruik van deze site, noch voor de gevolgen van het gebruik van de in deze site opgenomen links!
Deze site gebruikt cookies!
Zonder toestemming vooraf, is gehele of gedeeltelijke overname van enig deel uit 'Binnenvaarttaal' verboden!
Over het algemeen zullen de inzenders van het materiaal een verzoek tot het gebruik van het getoonde materiaal inwilligen. (meer informatie)

Deze site is geoptimaliseerd voor een resolutie van 1024x768 px.,

U wordt verzocht eventuele gebreken te melden!  (meer informatie)

Mijn dank gaat uit naar allen, die mij met deze site helpen of geholpen hebben.

Pieter Klein:
Redacteur, auteur, ontwerper en webmaster.




Statistieken