banner
Naar de Verenigingssite Naar Binnenvaarttaal
Niet bij het juiste woord aangeland?
Typ het gezochte woord in het zoekvak links en klik op zoek!
Vink 'in Binnenvaarttaal' aan als U meer dan alleen een verklaring zoekt.


Aanvullingen en correcties zijn welkom!



Woordenlijst F



~fabriekslucht:
in handelsflessen verkrijgbare gecomprimeerde lucht, die als startlucht voor langzaamlopers gebruikt wordt.





~fabrieksschip:
schip dat eigendom is van een bepaalde fabriek of langdurig door een bepaalde fabriek ingehuurd is.





~fabrieksschipper:
schipper, die voor een bepaalde fabriek voer.
Dit kwam onder meer in de veenkolonieën voor waar de fabrieken voor de aanvoer van hun grond- en brandstoffen soms hun eigen arbeiders als zetschipper op hun fabrieksschepen lieten varen.

Bron o.a.: Hendrik A. Hachmer, Voor en tegen de wind.






~fabrieksturf:
in de turfvaart, een lading turf waarvan vooraf al bepaald is naar welke fabriek de turf gaat.
Bron o.a.: Hendrik A. Hachmer, Voor en tegen de wind.






~faciliteitensteiger:
helaas is het mij nog niet precies bekend wat men hieronder wilt verstaan. Tot op heden krijg ik de indruk dat het een steiger is, die men vrij wilt houden voor die situaties waarbij men een ligplaats nodig heeft die elders niet te vinden is.
In sommige berichten is er sprake van dat de faciliteitensteiger dienst kan doen als calamiteitensteiger, in andere berichten spreekt men van het gebruik als tijdelijke ligplaats voor kegelschepen.






~Fallaatster:
skûtsje gebouwd bij J.O. van der Werff te Buitenst Verlaat (Drachten).





~fanaal:
oude, nauwelijks gebruikte, term voor een navigatielicht of een licht van een lichtbaken.





~fandelhaak:
ruim twee meter lange boom voorzien van een dwarsgesplaatste S vormige metalen haak. Friese term, Nederlandse vertaling niet bekend.
Met Fandelhaak werd het touw waarmee het uiteinde van de haringfuik vastzat naar boven gehaald, danwel naar beneden geduwd. Anders dan bij de palingfuiken van het echte binnenwater was de staak/fuikestok waaraan het uiteinde van de fuik verankerd was nauwelijks uit de grond te trekken. Zulks deed men alleen wanneer het visseizoen ten einde was. Zie ook de bijschriften op OudTzummarum.nl.

Gerelateerde termen: haringfuik, haringregel, regelvisserij.





~Fanny, Fannie:
bepaalde maat Zalmdrijver (6,2 x 1,8).
Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland. Die schrijver lijkt er echter van uit te gaan dat Fannie en niet Zalmdrijver de algemene naam is.






~Farrie, Snabbeschuit, Snebbeschuit, Snik:
1> trekschuit uit de Groningse wateren wat lichter van bouw dan de Groninger Snik wat vooral te zien is aan de minder zware voorstevenbalk. Ook het boeisel is veel minder duidelijk aanwezig. Het vaartuig gelijkt daardoor meer op de oude snebbeschuiten. Het vaartuig wordt gesierd door een royale houten roef voorzien van raampjes. Ook vermeld als Varrieschip.
Het is niet echt duidelijk hoe lang de termen Snabbeschuit en snabbevaarder voortgeleefd hebben. Ook is het niet duidelijk of de term op slechts één type van toepassing was. Het kan goed zijn dat snabbeschuit als een (Gronings) synoniem voor 'Groninger snik' gebruikt werd.
De term 'Farrie' die door GJ Schutte (blz.378) gebruikt wordt, wordt niet in het WNT vermeld. Het schijnt een 16de eeuws woord voor beurtveer te zijn. Het woord Farrie heeft, net als het Engelse Ferry, zijn oorsprong vermoedelijk in het oude Fries en Noors.


2> soms gebruikt als aanduiding voor andersoortige beurtschepen/trekschuiten.
Term gevonden in de liggers van de meetdiensten.
De benoeming van het scheepstype, de scheepssoort is soms sterk afhankelijk van de scheepsmeter en kan daardoor afwijken van hetgeen gebruikelijk is.






~Fast Ferry: (bedrijfsnaam)
1> onderneming, die, met zeer snelle schepen, een soort lijndiensten onderhoudt in de omgeving R'dam-Dordrecht.

2> waterbus: de vaartuigen van deze en soortgelijke ondernemingen. [A>]





~Fast Flying Ferry, F.F.F.:
snelle waterbusdienst van Connexxion, die met draagvleugelboten een verbinding tussen Velzen en Amsterdam CS onderhield. Actief geweest van 1998 tot 2014.





~Federatie van Oud Nederlandse Vaartuigen, F.O.N.V.:
overkoepelend orgaan waarin een aantal behoudsorganisaties verenigd zijn. [E>]





~ Federatie van Schippersvereenigingen in Friesland:
begin 1910 gevormde federatie van plaatselijke verenigingen van eigenhandelschippers te Giekerk (1906), Murmerwoude (1908), Ferwerd (1909) en Dokkum (1909). In de daarop volgende jaren uitgebreid met de verenigingen uit Leeuwarden (1910), Idaarderadeel (1911), Sneek (1912), Kollum (1913), Drogeham (1914), Drachten (1873) en Harlingen (1909). Vermoedelijk rond 1933 opgehouden te bestaan.




~feederreis, Inter Terminal Traffic, ITT:
in de containervaart gebruikte term voor een verplaatsing van containers van de ene containerterminal naar de andere als onderdeel van een totaal transport.





~Rederij Feenstra:
firma die in 1949 begon, om met tijdelijk omgebouwde vrachtschepen, vakantiereizen te organiseren. In de jaren 60-70 uitgegroeid tot één van de belangrijkste ondernemingen op het gebied van Rijnvakanties. In 1981 failliet gegaan, waarna een aantal aangesloten eigenaren de Feenstra Rijn Lijn oprichtten. Zie ook Historie Feenstra.





~Feenstra Rijn Lijn:
na het faillissement van de Rederij Feenstra BV ontstane rederij die met luxe cruiseschepen vaarvakanties op diverse wateren verzorgd.
Zie ook Historie Feenstra.





~feestvlag:
de natievlag op groot formaat, vaak aan de randen versierd en met in de witte baan een, op het vaartuig, bedrijf of de schipper toepasselijke, versiering of tekst.





~fender
van het Engelse woord fend-off, wat kurkezak, wrijfworst of stootmat betekent. Tegenwoordig bedoelt men er vaak een vaste constructie van 'rubber' aan voor- en achtersteven van sleepboten, langs steigers, op berghouten e.d. mee. [A>]





~ferryschip: ferrieschip.





~ferrieschip, ferryschip:
onbekend. Vermoedelijk een schip met een ferrietuig.
De term werd onder meer in de 18de eeuw gebruikt.






~ferrytuig: ferrietuig.





~ferrietuig, ferrytuig:
vierhoekig langsscheepszeil gelijkend op het sprietzeil. De spriettalie is echter aan de nok, i.p.v. aan het midden van de spriet bevestigd. Deze tuigage schijnt pas in de achttiende eeuw een beetje voet aan de grond gekregen te hebben. Het sprietzeil was toen echter al op zijn retour. [T> Spriettuig]





~feter:
ongebruikelijke schrijfwijze voor veter.





~fietserspontje:
zie fietspontje.





~fietspad:
Het fietspad
: zie bij Nederrijn.





~fietspontje, fietserspontje, fietsveer:
voetveer dat geschikt is om tweewielers te vervoeren.





~fietsveer: vaak een fietspontje genoemd en gelijk aan een fietvoetveer.





~fietsvoetveer:
overzetdienst, die alleen voetgangers en (brom of snor)fietsen vervoert. Door velen gewoon voetgangers- of fietspontje genoemd.





~fijngemaast:
van visnetten: gemaakt van dun garen en van kleine mazen voorzien. Zie ook fijn want e.d. Overige termen inzake het vistuig >.
Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~fijnmazig, kleinmazig:
van visnetten: met mazen van geringe afmeting. Netten met grote mazen noemt men wijdmazig of grofmazig. Zie ook fijn want e.d.





~film:
1> dun kunststof vlies, dat, na bepaalde bewerkingen, gebruikt wordt voor het slaan van touw.

2> dunne laag olie, teer, verf, o.i.d. op het water.





~filterbak:
ongebruikelijk synoniem voor wierbak.





~filterplaatje:
onderdeel van een plaatfilter.





~fint, toon:
1> metalen bescherming voor het puntig uiteinde aan vaarbomen.
Het gaat hier vermoedelijk om plaatselijk gebruikte termen. Zie behalve toon, ook teen en flint.


2> bepaalde soort vis. De beschrijving daarvan en van de betekenis van vrije fint, afslagfint, kleine fint, verse fint en verwerkte fint mijnsinziens eveneens. Zie daarvoor Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.





~fintdrijfnet:
drijfnet waarvan de maaswijdte meer dan 35 millimeter en minder dan 12 cm is. [Diverse termen inzake het vistuig >.]
Genoemd in: Reglement voor de Binnenvisserij 1911.






~fintafslag:
visafslag, waar voornamelijk (of uitsluitend?) fint verhandeld werd. [Diverse visserij termen >.]
Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~fintegnet:
bepaald drie-wandig drijfnet, bij Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland omschreven als een visnet met een boezemmaas van 75 tot 120 mm. Het heeft 6 mazen in een staai. [Diverse termen inzake het vistuig >.]





~firmaboot:
zie rederijsleepboot.





~Firma Donkersloot:
sleepboot en veerdienstrederij te Velzen en IJmuiden.
E> Familie Donkersloot. E> F.O.N.V. E> Trio-pontje.





~Firma Kooyman, Harlingen:
in 1895 door Ymke Kooyman gestart waterbouwkundig aannemersbedrijf, dat in 1925 onder leiding van Cor Kooyman een baggerbedrijf en sleepdienst startte. Tevens werd, ten behoeve van het onderhoud van het materieel, de 'Scheepswerf Kooyman' gesticht. In 1995 kwam er een einde aan de activiteiten. [A> foto baggermolen, foto Slb. Alcyon, foto Werkschuit.]





~fishtailrudder:
Engels voor vissestaartroer.





~fit, zeilpriem:
houten priem. Vroeger een belangrijk stuk gereedschap bij het maken van zeilen en het leggen van splitsen.
Gerelateerde termen: marlspijker, marlpriem, splitsijzer, splitshoorn.





~fithaak, vithaak:
soort van grote (houten) schuifmaat, met kromme bekken, die door scheepstimmerlieden gebruikt werd om breedtes en diktes van balken en planken te bepalen.
Gerelateerde term: fitten.





~fitten, vitten:
1> door passen de maat bepalen.
a> met een lange dunne pen de diepte van een geboord gat bepalen.
b> met een fithaak de dikte/breedte van hout bepalen.

2> het bepalen van het verloop van de kielbalk van een schip als vorens het in het dok droog te zetten.
Dit heeft (bijna) alleen betrekking op zeegaande kielschepen.






~fjouweracht:
Een Tjotter met een lengte van 4,8m en een breedte van 2,2-2,4 meter. De naam is ontleend aan de oude maatgeving te weten 4 el, 8 palmen.





~flak:
door Dr. Th. H. van Doorn in Terminologie van Riviervissers in Nederland gebruikte schrijfwijze voor vlak; de scheepsbodem.





~flambouwen:
Zie stakelen.





~flankingroer:
Zie flankroer.





~flankroer, flankingroer:
1> backingroer: bijna altijd paarsgewijs aangebrachte roeren, die vlak VOOR de schroef staan en dus vooral bij het achteruitvaren effectief zijn.
Het idee dat de term 'backing' zou staan voor roeren die achter de schroef staan, de normale roeren dus, berust op een vergissing.


2> soms, ten onrechte gebruikt voor roeren, die meer naast dan achter de schroef staan en in combinatie met het roer dat midden achter de schroef staat werken. Zie Hitzlerroer.





~flapoor:
onder Groninger schippers gebruikte bijnaam voor een kanaalzwaard.





~flaproer:
roer met aan de achterzijde van het roerblad een scharnierend deel dat, bij het verdraaien van het roer, sterker uitslaat dan het roer zelf. Niet te verwarren met het Flettnerroer!
Dit soort roeren begon in de jaren '70, onder de naam 'Beckerroer' opgang te maken. Een daarop gelijkende constructie had ook het 'Optimaroer' en er zullen er ongetwijfeld nog wel meer geweest zijn. Wat de verschillen tussen deze uitvoeringen precies waren is me nog niet bekend.






~flauw: lijgierig.





~flauwe koelte: windkracht 2.





~flauw en stil: windkracht 1.





~Fledermauslantaarn:
zie vleermuislantaarn.





~fleet:
de tuigage, zeilage. Andere, 18de eeuwse schrijfwijze van vleet.
Onder meer voorkomend in: F.N. van Loon Beschouwing van den Nederlandschen scheepsbouw met betrekking tot deszelfs zeilaadje. Haarlem 1838.






~flensplaat:
plaat met omgezette rand.





~flepperij:
door G.J. Schutten geïntroduceerd, uit een Overijssels dialect afkomstig, woord (?) waarmee, volgens hem, de raamkast voor de patrijspoorten in het achteronder bedoeld wordt.





~flessegas, flessengas:
propaan- of butaangas in stalen 'flessen', meestal met een nettoinhoud van ca. 12 kg.
Pas na WOII begon het gebruik van 'butagas' aan boord van binnenvaartschepen een beetje populair te worden. In eerste instantie werd het gas voornamelijk gebruikt voor de verlichting van enkele vertrekken (meestal alleen het woongedeelte en de eventuele keuken). Later gaat men het gas in toenemende maten ook als kookgas gebruiken. In de jaren '60 gaat men er op steeds meer schepen toe over om propaan in plaats van butaangas te gebruiken. Gasverlichting begint dan inmiddels tot het verleden te behoren.





~Flettnerroer:
type roer, dat in de binnenvaart zelden gebruikt is.
Het roer had aan de achterzijde een kleine flap, bij draaiing van het roer draaide deze flap in tegengestelde richting (dus niet zoals het Beckerroer). Het langs stromende water zorgde voor een druk op dit blad en hielp op die wijze het echte roerblad te draaien. Het heeft echter bij grote roeruitslagen nauwelijks nog effect, terwijl het de stroming langs het blad wel verstoort en de gehele constructie van het roer een stuk ingewikkelder, dus onderhouds onvriendelijker maakt.






~fleur:
vistuig bestaande uit een stok/tak met gaffelvormig uiteinde, de mik, als een soort hengel, een lijn en een fleurangel waaraan een aasvisje gehaakt werd. Ook zetlijn, zethengel zetangel of stek genoemd. Diverse termen inzake het vistuig L> .
Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~fleurangel:
vishaak, hoek, als onderdeel van de fleur waaraan een aasvisje gehaakt werd. Soms slechts een stukje gebogen koperdraad, maar soms ook een dubbelangel. Diverse termen inzake het vistuig L> .
Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~fleur de lys:
lelieachtige versiering aan het uiteinde van de berghoutsstrip op de kop van spitsen van de werf Michot Fréres te Thuin (B).





~flexibele koppeling:
met staaldraad gewapende 'rubberen' schijf, die als verbinding tussen twee draaiende delen gebruikt wordt. [T> Schroeven.] [A>]





~flikkerlicht:
lichtbaken met een bepaald lichtkarakter.





~flint, vaarboomklauw:
1> driehoekig plankje met uitstekende hoek aan het eind van een vaarboom. Door sommigen ook teen of kleiteen genoemd.
De schrijfwijze VLINT die in het WNT genoemd wordt, heeft geen betrekking op het woord in deze betekenis! De flint avn de vaarboom schrijft men immer met een F.


2> mogelijk ook gebruikt als benaming voor een stalen punt aan het ondereind van de vaarboom, gewoonlijk teen genoemd, in welk geval men het driehoekige plankje een vaarboomklauw noemt.
Er is dus enige verwarring en er vinden verwisselingen plaats tussen de verschillende begrippen. Over het algemeen noemt men het gedeelte wat door het uiteinde van de boom gevormd wordt de teen en het gedeelte wat er zijdelings aangezet wordt de flint, de vaarboomklauw of wat algemener de klamp.





~flit:
oude schrijfwijze van Vlet.
Onder andere te vinden in F.N. van Loon Beschouwing van den Nederlandschen scheepsbouw met betrekking tot deszelfs zeilaadje. Haarlem 1838.






~flodder:
zware lijn met een klos of kous met de kordetocht verbonden waarmee men dor kor stuurt. Overige termen inzake het vistuig L> .
Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.
De uitleg bij van Doorn is niet helemaal duidelijk. Het heeft vermoedelijk betrekking op het vissen met slechts één kor, die niet recht achter het schip voortgesleept wordt. Met de flodder zal de hoek waaronder gesleept wordt en daarmee de koers van het schip gewijzigd kunnen worden. Het roer van het schip heeft namelijk te weinig effect.






~flodderen:
1> naar turf baggeren, beugelen.

2> spieringen: onder het ijs met een floddernet naar spiering, snoekbaars, e.d. vissen.
Gerelateerde term: botkloppen.





~floddernet, fladdernet:
staand visnet, een drijfnet, om onder het ijs naar spiering, snoekbaars, e.d. of platvis te vissen.
Men houdt het woord voor een plaatselijke of regionale variant van het Nederlandse fladdernet. Ik heb echter geen vermeldingen van een woord als fladdernet kunnen vinden
Vanuit een wak worden met behulp van een schakelgarde een achttal van deze, circa 16 meter lange, netten stervormig uitgezet. Deze vorm van wakvisserij wordt onder meer in "De Ambachtelijke Visserij" van Frederik Weijs beschreven. (Met dank aan Vaartips.nl)






~flodderlat, flodderstok:
ca. 17 meter lange staak waarmee men de floddernetten onder het ijs schuift. Ook schakelgarde genoemd.





~Flora:
aanduiding voor een roerbeeld een vrouwenhoofd voorstellende. In eerste instantie alleen gebruikt voor voorstellingen van de Griekse godin, later voor elk vrouwenhoofd. Het hoofd was meestal getooid met een breedgerande hoed waarop vruchten of bloemen prijkten.





~flouw:
zie vlouw.





~fluitlamp:
zie fluitlicht.





~fluitlicht, fluitlamp:
oude maar nog steeds gangbare term voor het toeterlicht.





~fluitsignaal:
zie geluidssein.





~F.M.H.:
zie Friese Maatschappij tot Onderlinge Verzekering van Schepen.





~fok, fokkezeil, stagfok:
driehoekig langsscheepszeil direct voor de voorste mast. [U>]
In de zeventiende eeuw ook lul of lulle genoemd.


MET DE FOK TE LOEVERT VAREN
: eventueel door middel van de fokkeloet, de fok, naar de andere kant, dan waar de giek naar toe uitstaat, varen.
DE FOK BAK HOUDEN
:  de 'achterkant' van de fok naar de wind gekeerd houden.
MET DE FOK ACHTER DE MAST VAREN
: het rustig aan doen. Men hees soms de fok op de plaats van het grootzeil, wanneer men het de moeite niet vond het veel zwaardere grootzeil te hijsen of wanneer men daarvoor (tijdelijk) niet over de nodige mankracht beschikte.
VLIEGENDE FOK
: fok waarvan het voorlijk niet met een stag verbonden is. (Kwam bij de beroepsvaart niet veel voor.)
Zie ook Drentse fok.
HONDJE FOK, KLEINTJE FOK, PUNTJE FOK, KATJE FOK
: in zekere mate gereefde fok.





~fokkeboom: een fokkeloet of fokkegiek.





~fokkegaffel:
constructie, die de plaats van de tophoek van de fok in neemt. Vroeger een kort rondhout met spruit, later een breed uitlopende zeilkous of stalen beugel. Zie ook Drentse fok en kophout.





~fokkegiek, fokkeboom:
rondhout langs het onderlijk van een boomfok. (Tegenwoordig op charterschepen geregeld, vroeger echter veel minder vaak, gebruikt.)





~fokking:
plaatselijke term voor fok. Onder meer te Zwartsluis gebruikt.
Ondermeer genoemd bij Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.






~fokkehals, fokkezeilhals:
Tegenwoordig fokkenhals en fokkenzeilhals. Belachelijk!

de voor-onder hoek van de fok.





~fokkehuik, fokkekleed:
Tegenwoordig fokkenhuik en fokkenkleed?
.
huik voor de fok.





~fokke-ijzer:
Tegenwoordig fokkenijzer
.
onbekende term voor opsteker.





~fokkekleed:
Zie fokkehuik.





~fokkeloet, loet, fokkeboom, fokkestutter, fokuitzetter, bakspier:
Tegenwoordig schrijft men fokken.......
.
rondhout waarmee de fok uitgeboomd kan worden.
Gerelateerde term: bezaanstutter, bovenstok, onderstok, uitlegger/papegaai, wandelspier.





~fokkeluiwagen, fokkeschootoverloop, fokkenluier:
Tegenwoordig fokkenluiwagen en fokkenschootoverloop
.
luiwagen voor de fokkeschoot. Meestal kortweg luiwagen of overloop genoemd.





~fokkemaat, fokkenist:
Tegenwoordig fokkenmaat, maar wel gewoon fokkenist
.
bemanningslid, die de fokkeschoot bediend.





~fokkemast:
op schepen met meer dan één mast: de voorste mast, mits deze dicht achter de voorsteven staat. De tweede mast, de grote mast, staat daarbij nog duidelijk voor het midden van het vaartuig en aan deze grote mast zal meer zeil gevoerd kunnen worden dan aan de fokkemast.
Voor zover bekend, werd er in de binnenvaart slechts sporadisch gebruik gemaakt van een tuigage met een vrij centraal geplaatste grote mast en een fokkemast. Aan deze masten werden, op de grotere vaartuigen, meestal razeilen gevoerd.
Kleine vaartuigen, zoals de Waterlandse melkschuit en sommige speeljachten gebruikten echter het roedetuig, terwijl men bij de laatsten ook een soort torentuig aan kan treffen.
Er bestaat het vermoeden dat er voornamelijk op voor-de-windse koersen gezeild werd.






~fokken......:
zie fokke.
Samenstellingen met fokke(n) schijnen tegenwoordig met een N geschreven dienen te worden. In de meeste teksten zult U ze echter zonder deze N tegenkomen.






~fokkenist:
watersportersterm voor fokkemaat.





~fokkenluier:
geen nieuwe soort pampers, maar gewoon de luiwagen/overloop.
Term aangetroffen bij G.J. Schutten.






~fokkeschoot :
Tegenwoordig fokkenschoot
.
1> touw waarmee de stand van de fok geregeld wordt.

2> fokkeschoottalie.

Zie ook toelichting bij schoot.





~fokkeschootblok:
Tegenwoordig fokkenschootblok
.
1> een blok van de fokkeschoot.

2> fokkeschootbovenblok.





~fokkeschootbovenblok, fokkeschootblok:
Tegenwoordig fokkenschootbovenblok?

het blok aan de schoothoek van de fok.





~fokkeschootleioog:
Tegenwoordig fokkenschootleioog?

klos met een gat erin, op de potdeksel van sommige kleine vaartuigen, waardoor de fokkeschoot gevoerd wordt.





~fokkeschootoverloop: fokkeluiwagen.





~fokkeschoottalie, fokkeschoot:
Tegenwoordig fokkenschoottalie?

takel waarmee de stand van de fok geregeld wordt.





~fokkeschootval:
Tegenwoordig fokkenschootval
.
staaldraad, die vanaf een draadlier naast de mast, naar een blok in de top van de mast en vandaar naar de fokkeschoot loopt. Weinig voorkomende constructie, die slechts op enkele van de grootste zeilende binnenvaartschepen toegepast werd.





~fokkeschootvoetblok, luiwagenblok:
Tegenwoordig fokkenschootvoetblok?

onderste blok van de fokkeschoottalie.





~fokkestag:
Tegenwoordig fokkenstag
.
stag waarlangs de fok gehesen en gestreken wordt. Vaak de voorstag.





~fokkestang:
Tegenwoordig fokkenstang
.
stang, die de functie van de fokkestag overneemt. Voornamelijk toegepast op Botters.





~fokkestok:
Tegenwoordig fokkenstok
.
onbekende term voor fokkeloet.





~fokkestutter: fokkeloet.





~fokketakel, fokkentakel, fokkentalie :
niet met zekerheid bekend. Vermoedelijk de takel, die de fokkeval vormt, maar heel misschien de stagtalie.





~fokketalie:
zie fokketakel.





~fokkeval:
Tegenwoordig fokkenval
.
touw of staaldraad waarmee de fok gehesen wordt.





~fokkevalblok:
Tegenwoordig fokkenvalblok
.
mastblok waardoor de fokkeval loopt.





~fokkezeil:
in onbruik geraakt synoniem voor fok.





~fokkezeilhals:
fokkehals.





~foksel:
1> Gronings? voor vooronder.
2> bemanningsverblijf onder het bakdek.





~fokuitzetter: fokkeloet.





~fooijer, fooyer:
los handwerksman voor kleine karweitjes (iemand die van fooien leeft); bijvoorbeeld sluisknecht, sjouwer, scheepsjager (zonder paard), tijman, e.d.




~foutsleeploon:
bedrag wat men dient te betalen wanneer men de bestelde sleepboot afzegt.
Gerelateerde term: sleeploon.





~foutvracht:
bedrag dat door de bevrachter aan de verlader moet worden betaald, wanneer hij niet binnen de afgesproken termijn voor vervoer kan zorgen.




~Fox:
zie kempenspits.





~frame-first methode:
akelig Anglisisme voor wat spantenbouw genoemd wordt.





~Frankrijkvaarder:
schipper of schip dat geregeld naar (Noord) Frankrijk vaart. Gerelateerde termen: spitsenvaart, vijfmeterwerk.





~Franse kor:
bepaald soort kor verder nog niet bekend. Diverse termen inzake het vistuig L> .
Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.





~franse kuil:
bepaalde sleepkuil. Vermoedelijk bedoelt men de Franse kor.





~
Franse motor, Amerikaan, Canadier, Fransman (Fransoos) :
type vrachtschip.  Mooie welbesneden schepen. Het voorschip is vrij scherp en heeft een vooroverhellende, licht afgeronde, steven. Het achterschip heeft welwat van een spitsgat, maar dan wel sterk geveegd. Het achterschip van de kleine 'Fransman' is echter wat voller en ronder. [A> achterschip] Er zijn twee maten; het is dus een maatschip. De kleine maat 63,30 x 7,08 x 2,60 m. 720 ton, waarvan er 24 gebouwd zijn en de grote maat 73,50 x 8,16 x 2,60 m. 900ton, waarvan er  95 gebouwd zijn. Alle schepen waren uitgerust met een 480 pk Enterprise dieselmotor. [A>]
Alle schepen zijn kort na WOII, in het kader tot herstel van de Franse Rijnvaartvloot, gebouwd. Het gehele schip werd in pasklare delen, waaronder achterschepen met compleet ingerichte roeven, op Amerikaanse en Canadeese werven gebouwd. Vandaar de namen Amerikaan of in Frankrijk Canadier. Hierna werden ze verscheept en op de Nederlandse werf 'De Biesbosch' en een drietal Franse werven geassembleerd.
[E> forum onderwerp op het binnenvaartforum.]





~Franse spits, Strasbourg spits, Straßburg spits, Straasburg spits:
Op de Belgische spits gelijkend type vaak met een soort paviljoen(2) als roef. De Franse spits heeft nog minder zeeg dan de Belgische spits; ondanks het feit dat ze als motorschip gebouwd zijn, is de kont bijna tot op de waterlijn zeer vol van bouw; het roer, de roerkoning en deels ook het roerwerk is buiten tegen de achtersteven gemonteerd. Een groot aantal zijn, als herstelbetalingsschip, kort na WOII gebouwd en waren over het algemeen minder zwaar van bouw dan bijvoorbeeld de in Nederland gebouwde spitsen. Deze lichtere bouw resulteerde echter niet een aantoonbare slechtere kwaliteit, want nog hedentendage zijn veel van deze schepen actief. [A>]





~Frans-Friesemotor, Frans-Friesmotorschip:
maatschip met de lengte van de Friese maat en de breedte van de Spits, dus 31,5 x 5,05m.





~Fransman, Fransoos:
1> In de Rijnvaart bijna alle schepen, zowel vrachtschepen als sleepboten, die onder Franse vlag voeren.
Dit betrof voornamelijk de 'Rijnfirma's' CGNR: Compagnie Générale pour la Navigation Rhénane (sinds 1924) en later de CFNR: Compagnie Française de Navigation Rhénane.


2> een grote of kleine Franse motor.





~Fransoos:
zie Fransman.





~Fries:
OP ZIJN FRIES
:

1a> in zake kromstevens: met naar binnen vallende, vrij brede boeisels. De vaartuigen hebben dus een berghout dat lager ligt dan gebruikelijk is voor het model.
In deze betekenis onder meer in Vlaanderen in gebruik.

b> met sterk naar binnenvallende boeiing op voor en achterschip; zoals een skûtsje.
In deze zin betrekking hebbend op Hollandse kromstevens.


2> in zake de zeilen: goed getaand en met twee riffen.
Omdat het goedkoper was, waren sommige schippers tevreden met ongetaande zeilen voorzien van een enkele wat breed uitgevallen rif. Friese schippers schenen dat niet te willen.






~Fries aakje, visaak, Tentaak Friese visaak:
vissersscheepje met bun, voor de binnenwateren, behorend tot de groep der kromstevens. Indien door Holtrop van der Zee gebouwd, ook IJlsterboot genoemd. Tussen ca. 7 en 11 meter groot. voorzien van een bun en gaffeltuig. Opvallend aan deze scheepjes is de aanwezigheid van de zogenaamde tent/blaasbalg. [A>]
Al halverwege de negentiende eeuw mogelijk eerder ontstaat er in Friesland een behoefte aan een klein vissersscheepje met overnachtings mogelijkheid. Daarvoor werden dan de mast en zwaarden een eind naar achter gezet en er werd een opklapbaar voordekje: de tent of blaasbalg geplaatst. Zo hield men 'snacht de wacht bij de fuiken en dobbers.
Hieruit ontwikkelde zich voor de visserij met een dichtzet langzamerhand het Fries aakje, met een vaste houten tent en later toen men over stapte op staalbouw 'roeven' van dat model. Van die tijd af verbleef men vaak met het gehele gezin aan boord.
Het type kent een vrij grote variatie maar er is ook een zeer karakteristiek model ontstaan. Namelijk een breed en plat ogende tjalkachtige met een oplopende zeeg en een niet al te hoog boeisel, dat licht naar binnen valt en op het voorschip versmalt. Recht van voor gezien wijzen de stuiten licht omhoog. De tent en de ver naar achter geplaatste mast en zwaarden completeren het beeld.
Volgens Haalmeijer en Vuik wordt het scheepje ook een binnenaak genoemd.






~Friese aak
zie palingaak of Fries aakje.





~Friese aspraam:
zie bij Friese praam.





~Fries beurtschip, beurtskûtsje:
zeilend tjalkachtig vrachtscheepje dat voor de beurtvaart bedoeld is.
In Skipperstaal maakt men min of meer onderscheid tussen een beurtschip, een veerschip en een beurtman. Zij stellen dat het beurtschip wat wijder en kleiner is dan de beurtman. Meer een kruising tussen een klein skûtsje en een Friese boeier. Ze werden gestuurd vanuit een kleine kuip en waren tot circa 12 meter lang. In plaats van beurtskip spreekt men ook wel van een doarpsfearskip. Voor het grote water waren ze niet bedoeld.

Het faerskip of Fries veerschip lijkt volgens de beschrijving op een klein skûtsje, maar met wat rondere vormen, dus meer op snelheid dan op laadvermogen gebouwd en niet zo breed als het beurtschip. De AEbelina A> zou een dergelijk scheepje zijn.
GJ Schutte maakt eveneens onderscheid tussen een klein smal en een klein breed scheepje. Hij noemt ze beiden een veerscheepje. Dit soort scheepjes zeilden meestal met een gewogen, onverstaagde mast.
De beurtman was een zeegaand (Zuiderzee!) vrachtscheepje. J.W. van Dijk beschrijft ze als een snelle zeiler met paviljoen en roef en een gepiekt achterschip. Het door van Loon ontworpen Lemsterveerschip was een vergelijkbare beurtman. Ze waren tot circa 20 meter lang.
In wat algemenere zin wordt voor de kleine Friese beurtschepen soms ook de term Skûte en Kofke gehanteerd, terwijl men t4egenwoordig ook de term beurtskûtsje gebruikt.






~Friese boeier:
gladboordig gebouwde, fors getuigde, Boeier die tegenwoordig als de 'standaard boeier' gezien wordt.
Gebruikelijke lengte 9 tot 12 meter, lengte-breedte verhouding circa 3:1. De grootste boeier was echter de 'Almeri' deze mat 18,2 bij 5,16 meter.
Alhoewel de Friese boeier veelvuldig als jacht gebruikt is en nog wordt, is het fout te stellen dat zij uitsluitend als dusdanig gebruikt werden. Ook voor het transport van kleine vrachten, zoals graanmonsters en voor inspectie en toezicht zijn namelijk ook boeiers ingezet.
Het standaardwerk over de Friese Boeier is 'De Boeier' door Dr. Ir. J. Vermeer.
F.N. van Loon ontwierp een 'verbeterde' versie die onder meer als Meerboeier bekend staat.






~Friese bok, bok:
1> (Friese) Veebok: scheepstype, dat sterk lijkt op de Giethoornse bok, maar over het algemeen iets groter, ca. 12 meter lang, is.
Het zijn dus open houten schepen met vallende, rechte stevens, zonder verdere markante kenmerken.
G.J. Schutten vertelt, dat de scheepjes door de veeboeren gebruikt werden, maar zegt tevens dat het veelal huurschepen waren, wat mijns inziens moeilijk te verenigen valt met de veehouderij. Ze werden echter ook in de veenderijen in de gebieden ten zuiden en oosten van Heerenveen gebruikt.


2> Friese bok met tent: een flinke Friese veebok, ca. 15 meter lang, 3,3 meter breed en met een laadvermogen van rond de 10 ton, die voorzien is van een klein achterdek en een klein paviljoenachtig vooronder; de tent.
G.J. Schutten is erg summier in zijn beschrijving en geeft ook geen tekening, bovendien vergeet hij een indruk te geven van in welke aantallen dit soort scheepjes voorkwamen. De scheepjes schenen onder meer in de bietencampagne in Noord-Friesland gebruikt te worden.


3> ('grote' Friese Bok) Ir. E. van Konijnenburg beschrijft een Friese bok van ruim 15 bij 3,3 meter met roef en achteronder. Integenstelling tot de hiervoor genoemde bokken, die rechte vallende stevens hebben, heeft deze bok een gekromde voorstevenbalk, een rechte bijna vertikaal geplaatste achterstevenbalk en een vrij vol bijna rond achterschip. Het scheepje heeft wel de hoekige doorsnede die de hiervoor genoemde bokken ook hebben. Verder is er bij deze bok een duidelijk boeisel aanwezig, een berghout lijkt echter te ontbreken. Zwaarden, een strijkbare mast en een luikenkap maken het een volwaardig vrachtscheepje.
G.J. Schutten (blz.382) geeft een bijna gelijk voorbeeld, maar dan van een scheepje met rechte voorsteven en twee overnaadse gangen onder het boeisel. Mogelijk heeft er een overgang tussen de Overijsselse, rechte, steven en de Friese, gekromde, steven plaats gevonden. Dit heeft natuurlijk ook de nodige gevolgen voor de verdere constructie en voor het aanzien van het scheepje gehad.


4> scheepstype dat wel wat aan een Friese snik doet denken. Het is echter forser, voller en de vrij zware voorstevenbalk helt niet zo sterk voorover als bij de Snik.





~Friese bokpraam:
scheepstype. Vermoedelijk een verdere ontwikkeling van de Friese veebok mogelijk ook te zien als een grote Noordwoldse bok maar dan met roef en luikenkap.
De term wordt onder meer op de website van het Fries Scheepvaartmuseum voor dit type schip gebruikt.






~Friese bol:
nog niet bekend. De term werd op Urk gebruikt, maar welk scheepje men voor ogen had is me niet bekend. Er werd mee gevist, maar men transporteerde ook groente van Noord-Holland naar Friesland. Mogelijk gaat het om een Vollenhovense bol.





~Friese boot:
zie boatsje.





~Friese gaffel, gebogen gaffel:
gaffel(2) met S-vormige bocht.





~Friese haringschuit:
zie bij Haringschuit.





~Friese Hooipraam:
mogelijk een gewone Friese praam, mogelijk ook een opgeboeide Friese praam.





~Friese kaag, Vriesse kaagh :
scheepstype. Regionale variant van de Kaag.
De Friese kaag zoals Nooms die tekent behoort tot het schokkerachtige type. Zelfs de oorgaten ontbreken niet. Of dit type in latere eeuwen ook door de kromstevenvariant verdrongen is, is me niet bekend.
Wel bestaat er een anonieme kopergravure [E>] met het onderschrift 'Vriesse Kaagh' waarop een scheepje met een kromme voorsteven afgebeeld kan zijn, maar het valt sterk te betwijfelen dat het hier werkelijk om een Kaag gaat.






~Friese kaarpunter:
vissersvaartuig. Op de Gieterse bonpunter gelijkend vaartuig, echter soms iets afwijkend geconstrueerd.
Bron: G.J. Schutten blz.304.






~Friese kast:
1> algemeen: een Friese zeilkast.

2> soms: een Friese motorkast.





~Friese kleipraam:
soort Friese praam met boeiseltje en luikenkap. De kleinsten hadden voorop een roefje, de grotere achterop. Grootte 11-14 ton. Net als het terpaardeskûtsje werd het scheepje gebruikt voor het vervoer van grond en mest.
Bron: G.J. Schutten blz.352. Dit type wordt, terwijl er toch heel wat pramen genoemd worden, niet in 'Skipperstaal' genoemd. De oorzaak daarvan moet gezocht worden in het feit, dat bepaalde termen slechts zeer plaatselijk ingebruik waren. Achteraf is vaak moeilijk vast te stellen aan welke term men de voorkeur moet geven. Waar het bovendien ook nog gaat om slecht gedocumenteerde modellen valt het lang niet altijd vast te stellen of men werkelijk van een anders gebouwd schip, dus van een ander type kan spreken.






~Friese klipper:
1>
klipper met schoenerkont
,
klipper met schoenerhek
: klipper met een naar buitenvallend hek. Het is echter niet zo dat elke in Friesland gebouwde klipper een naar buitenvallend hek heeft en dat nergens anders klippers met een naar buitenvallend hek gebouwd werden, zelfs niet als men het begrip Friesland erg ruim neemt.

2> mogelijk!!! een klipper met de Friese maat.





~Friese luikenkap, friese luiken:
houten of aluminium luikenkap, die in het midden geknikt is. [A>]
De luiken waren meestal van hout. Sinds 1980 zijn er een beperkt aantal schepen uitgerust met aluminium luiken.
De laatste decennia ziet men een redelijk aantal aluminium luiken met een dubbele knik, waardoor er in het midden een vlak looppad ontstaat.
In het Vlaams sprak men heel vroeger van een gebroken bert.





~Friese maat:
over het algemeen bedoelt men hier de maximale, in Friesland geldende, scheepsmaat voor de klasse 1 vaarwegen (dat zijn de grootsten) mee.
Voor alle schepen gold een maximale lengte van 31,5 m. Deze maat was gebaseerd op de Grote sluis te Stavoren, die toen 32,5 meter lang was. Voor niet mechanisch voortgestuwde schepen was er (anno 1930) geen officiele breedtebeperking. In de praktijk hanteerde men een maximale breedte van 6,2m. (circa 200-240 ton) Men zegt dat deze maat gebaseerd was op de doorvaartbreedte van de brug in de vaarweg naar Groningen via het Oude Hoendiep. Een redelijk aantal zeilkastjes heeft echter, in verband met de maten breedtes van sluizen elders in het land, een breedte van minder dan 5,4 m. Het laadvermogen komt dan op circa 175-200 ton
Een motorschip mocht op de klasse I vaarwegen slechts 5,4 m breed zijn.
De overige klasses waren:
klasse II: 21,50 x 3,80
klasse III: 18,20 x 3,30
klasse IV: 14,90 x 2,80
Nogmaals voor de zeilschepen golden die beperkingen niet.
In de vaarweg Groningen-Friesland waren de smalste bruggen in Friesland ca. 6,7 meter. Een zeilschip met een rompbreedte van 6,2 meter, hield dus genoeg over voor de zwaarden. De oude sluis te Gaarkeuken mat echter 31,5 bij 5,95. Deze werd in 1929 vervangen maar het zou tot 1937 duren voordat alle flessehalzen naar de stad Groningen opgeheven waren en het van Starkenborgkanaal een feit was.






~Friese maatkast, Fries maatkastje:
eigenlijk zowel een Friese zeilkast, als een Friese motorkast, maar in de meeste gevallen bedoelt men alleen de Friese zeilkast. Dus een zeilkastje van 31,5 bij ca. 6,2 meter





~ Friesche Maatschappij tot onderlinge verzekering van schepen, Heerenveen, F.M.H.:
Onderlinge, opgericht in 1837. In 1999 na een fusie met de Eensgezindheid opgegaan in de E.F.M.





~Friese motorkast:
motorkast met de grootste Friese maat (maximaal 31,5 x 5,4m).
Naar men beweert hebben de Friese kasten een iets afwijkend model van de kasten, die langs de grote rivieren gebouwd zijn. Dit zou zich onder meer manifesteren in een wat voller achterschip.





~Friese palingbuis, palingbuis:
Fries type bunschip, voornamelijk gebruikt voor het transport van levende vis; een visafhaler.
Voor zover er sprake is van een apart type dan moet men toch denken aan een kruising tussen een Tjotter en een klein houten skûtsje. Het scheepje is gedekt tot de mast, bezit een onverstaagde strijkbare mast, korte brede zwaarden en een tjotterroer. De fok wordt gevoerd op een botteloef. Het lijkt wel wat op een Palingboeier (met een lager zetboord), maar dan veel gestrekter van lijn.
Het type schip is naar men zegt verbonden met de zuidwesthoek van Friesland.
Of men er van uit moet gaan dat er werkelijk maar één type schip bedoeld wordt, is op zijn minst twijfelachtig. Sommige bronnen hebben het over een meer boeierachtig model, terwijl G.J. Schutten het meer een Fries (vis)aakje vindt lijken. De tekening van WJ Dijk die volgens het Fries Scheepvaartmuseum de Palingbuis 'Harmonie' toont, doet vermoeden dat men de Friese palingbuis moet plaatsen in het rijtje van de hieronder genoemde aalboot en palingboot. De 'Harmonie' was namelijk de Lemmeraak LE 104 gebouwd bij Auke van der Zee.
Het gebruik van de term buis heeft weinig met het scheepstype buis/haringbuis te maken.
De paling buis wordt in het Fries Ielbuis, Ielbûs en Ielbús genoemd.

Gerelateerde termen: aalboot, palingaak, palingboot, palingschuit, visafhaler, koopschuit.





~Friese pot:
Zie bij Friese turfpont.





~Friese praam, praam:
1a> scheepstype, vrachtscheepje. De houten Friese praam heeft geen vervolg in staal gehad. Het was een tjalkachtig hekschip van ongeveer gelijke grootte als de toenmalige tjalken en vaak ook met een gelijke tuigage.
P Le Comte vertelt dat de pramen minder zeeg hadden dan de tjalken en zij zouden in plaats van een vast boeisel losse settelboorden gehad hebben. Volgens hem zouden deze schepen ook Schute genoemd worden. Dat zou er op kunnen wijzen dat ze de voorloper van de latere skûte zijn.
Haalmeijer en Vuik onderschrijven de bewering van LeComte en ook het model van de Friese praam 'Jonge Dirk' in het Maritiem Museum Rotterdam wijst in die richting. Le Comte spreekt trouwens over een 'Friese Praamschuit'.
Behalve dit model lijkt er echter nog andere modellen Friese praam genoemd te worden.


b> Sommige bronnen maken vermelding van in Friesland voorkomende pramen welke op de Overijsselse pramen lijken. Ze schrijven dat de berghouten aan het voorschip sterk opwaarts buigen, dat de beretanden iets zijwaarts vallen en dat het boeisel vrijwel vertikaal staat. Dit geeft het schip een beetje droevig uiterlijk. Ook lijkt het of de stevenbalk niet de fraaie cirkelboog beschrijft, die we van de Friese schepen gewend zijn, maar slechts licht gekromd is, zoals bij de Drentse schepen.
...... Persoonlijk vind ik het door Groenewegen afgebeelde vaartuig een dergelijke indruk maken.


2a> houten voorloper van de 'gewone' stalen of ijzeren Friese praam. Vrij laag en gestrekt open vaartuig met ruime boegen en kimmen. Het vaartuig heeft een vrij klein berghout een boeisel ontbreekt. Mogelijk ook Hooipraam genoemd.
Volgens G.J. Schutten ca. 12x2,5 meter (5-6 ton) en gebruikt voor het transport van vee, mest en hooi. In het Fries Gêrspream genoemd. De exemplaren rond Terhorne zouden groter, 8 à 9 ton, geweest en van een gaffeltuig voorzien zijn. Hij tekent het vaartuig met een nogal hoekige kim. Bijna als platbodem.
Schutten noemt ook nog een iets bredere Aspraam (Jiskepream). Dit was een soortgelijke praam die door de gemeentes gebruikt werd voor het transport van huisvuil en als tonnenschuit.
Mogelijk is de Friese kleipraam verwant aan dit model.


b> vrij laag, gesterkt, open stalen of ijzeren vaartuig, zonder boeisel, soms met settelboorden, vrijwel geen berghout, brede boegen, vaak met klein voor- en achterdekje, vaak voorzien van gaffeltuig. De oudere exemplaren hebben soms een stevenbalkje of een plaatsteven, de nieuwere meestal een stafsteven. Al naar gelang het gebruik: koeienpraam, melkpraam, hooipraam, strontpraam, enz. genoemd. Zie ook: Praamschuit, Praamschip, Friese hooipraam. [Gerelateerde scheepstypen/soorten >]

3> Fries preamke: door G.J. Schutten (blz.352) genoemd houten scheepje dat min of min de overgang vormt tussen 'zijn' Friese kleipraam en het skûtsje. Kenmerkend verschil met de laatste zou de aanwezigheid van een stuurkuip zijn.
Op de 3 foto's waarop dit soort scheepjes te zien zijn, valt op dat het boeisel op het voorschip tamelijk vertikaal staat en dat het naar het achterschip toe versmalt. Een potdeksel lijkt te ontbreken.






~Friese praamschuit, praam:
door P. le Comte gebruikte term voor de houten Friese praam.





~Fries preamke:
zie bij Friese praam.





~Friese schouw:
scheepstype, open boot. Vrij smalle Schouw met zeshoekige doorsnede voor en achter afgesloten met een bord. De friese schouw heeft weinig zeeg, maar het bovenboord heeft in het midden een grotere breedte dan aan de uiteinden, waardoor het berghout toch een flinke zeeg vertoont. Het voorbord is meestal kleiner dan het achterbord. Ook helt het voorbord duidelijk naar buiten. De schuitjes zijn meestal niet groter dan een meter of zes. Meestal ongedekt, doch voor soms voorzien van een stelling of tent/balg. Oorspronkelijk en ook hedentendage nog wel getuigd met een sprietzeil. De kleinere maten werden echter overwegend geroeid. [A>]
Het schouwtje werd gebruikt voor allerlei diensten. Ze werden door boeren onder meer gebruikt voor het vervoer van melkers en melkbussen, de melkschouw. De populariteit die de schouw in Friesland had, had het waarschijnlijk te danken aan het feit dat het, voorla 'swinters als grote delen van Friesland onder water stond en toegevroren kon zijn, een zeer praktisch vaartuig bleek. Niet alleen op ondiep water, ook wanneer men over droogtes of ijs moest was de schouw, met of zonder schinkels (als een kleine ijsschouw) te prefereren boven de ronde Friese modellen.
Door de binnenvissers en jagers werd soms ook een schouwtje gebruikt. Verder waren er de nodige neringdoenden in het waterrijke merengebied van Friesland die dit scheepje gebruikten. Volgens H. Voordewind, schrijver van "Voor de wind", waren het onder andere in de geoefende handen van de Terhornster schippers zeer weerbare schuitjes, die niet gauw tegen de wal hoefden te blijven liggen.
De schouw werd op zeer veel plaatsen in Friesland gebouwd en elke bouwer bouwde zijn schouw weer net even iets anders, dan de anderen. Vooral ook voor de watersport zijn zeer veel verschillende modellen ontstaan.






~Friese snik:
type Snik met een rond achterschip, meestal voorzien van zwaarden en tuigage. Veelvuldig als beurtscheepje in gebruik geweest. Het waren platbodems met naar buitenvallende gebogen zijdes. De meeste van deze scheepjes hebben naast de steven de zogenaamde oorgaten.
Te Friesland heeft men ook nog 'Zeesnik', daarover is echter bijna niets bekend.
G.J. Schutten (blz.374) maakt onderscheid tussen de kleine snik (lytse snik) met een wat spitser achterschip, de wat grotere veersnik en de gewone Friese snik.
De kleine Snik had een roefje, stuurkuip en een luikenkap van boord tot boord. Het laadvermogen liep tot circa 10 ton. De gewone Snik had een roefje, stuurkuip en gangboorden. De houten exemplaren waren tot circa 15 meter lang.
De veersnik was tussen mast en stuurkuip voorzien van een tent of lange roef.
De door Schutten genoemde 'Snik met achteronder' berust waarschijnlijk op een vergissing. Zeker houten snikken houden mijnsinziens achter de stuurkuip daarvoor te weinig ruimte over. In het noorden van Friesland heeft men het ook nog over de aardappelsnik. Vermoedelijk is dit geen afwijkend type maar slechts een niet al te grote Snik die als aardappelschip ingericht is. Volgens E.W. Petrejus leken ze terk op de Hollandse snik.





~Friese Tjalk:
1> type Tjalk, gebouwd voor de algemene vaart. Fors gebouwde schepen met een flinke holte, mooie vloeiende lijnen en een hoge roef. Voor- en vooral ook het achterschip zijn vaak meer weggesneden en ze hebben vaak meer gangen op de boegen, dan de Groninger tjalken. Ze hebben, in tegenstelling tot de Groningers, twee gangen onder het berghout. [A>]
Vrij zeewaardig scheepstype, soms ook voor de Oostzeevaart gebruikt en daarom door de eigenaren (onterecht) soms Zeetjalk genoemd.
Lees: Inleiding tot scheepstypes en tekst TJALKEN.

2> zie skute.

3> Zeer onjuiste benaming voor een Skûtsje.





~Fries trekschip:
zie Friese trekschuit.





~Friese trekschuit, Fries trekschip:
lange smalle tjalkachtige jaagschuit. Zie verder bij Snik.
G.J. Schutten (blz.356) deelt dit type in bij de tjalken. Andere bronnen noemen ze echter in één adem met de Snik.






~Friese turfbok:
mogelijk een Friese bokpraam verwant scheepstype, mogelijk ook verwant aan de Beetsterpraam, Noordwoldse bok en de gewone Friese Bok.





~Friese turfpont, Friese turfpot, Vriese turfpondt:
verdwenen houten scheepstype. Zeilend vrachtschip dat overeenkomst met de houten hektjalken vertoont. Het schip dat Reinier Nooms tekent maakt een brede indruk. Ze waren volgens Nicolaas Witsen een meter of 18 lang.
Er is de nodige verwarring ontstaan tussen de turfpot en de turfpont. In het taal gebruik lijken de Potten vaker van Overijsselse oorsprong zijn, terwijl men de Ponten meer in Holland en Friesland treft.






~Friese Turfpot:
vermoedelijk een verschrijving en bedoelt men een Friese turfpont.










~Friese turftjalk:
flinke houten tjalk voor de algemene vaart, waarmee onder meer turf vervoerd werd.
Of het hier werkelijk gaat om een ander type schip of niet is niet echt duidelijk.
Over het algemeen stelt men dat schepen die werkelijk voor lichte ladingen gebouwd zijn, iets minder holte en iets meer breedte dan hun soortgenoten hebben.
De term 'Friese tjalk' wordt onderandere door G. Groenewegen gebruikt. Het vaartuig dat hij afbeeldt toont veel overeenkomst met de afbeeldingen die LeComte ons van Friese Tjalken geeft. LeComte maakt in zijn beschrijvingen eigenlijk geen onderscheid tussen de schepen uit Groningen of die uit Friesland komen. Piet Dekker die de tekst bij Groenewegen schreef, merkt echter op dat Friese tjalken altijd hektjalken zouden moeten zijn. Een redenering die ik ook weleens met betrekking tot Hollandse tjalken gehoord heb.
Opvallend is het kleine smalle zwaard dat de tjalk van Groenewegen voert.
Voor zover mij bekend heeft deze tjalk geen stalen opvolger gekregen.
Volgens G.J. Schutten worden de schepen in Friesland een Tas genoemd.





~Friese veebok:
zie bij Friese bok.





~Friese veepraam:
term die G.J. Schutten gebruikt en waarmee, als ik het goed begrijp een houten Friese praam bedoelt wordt.





~Friese veerschip:
zie bij Fries beurtschip.





~Friese veersnik:
zie bij Friese snik.





~Friese visaak:
zie Fries aakje.





~Friese vrachtaak:
tamelijk zeldzaam scheepstype. Min of meer het model van een Hagenaar, maar met een Tjalkachtig achterschip. Mogelijk wordt hiermede het vaartuig dat door ir. E van Konijnenburg een Aaktjalk genoemd wordt, mee bedoeld.





~Friese zak:
zie aardappelzak.





~Friese zeilkast, Zeilkastje, Fries kastje, kastje:
Eigenlijk een in Friesland gebouwde kast met tuigage, maar in de praktijk een zeilkast met de Friese maat (<31,5x6,2m.). [A>]
Naar men beweert hebben de Friese kasten een iets afwijkend model van de kasten, die langs de grote rivieren gebouwd zijn. Dit zou zich onder meer manifesteren in een wat voller achterschip.
Bij hoge uitzondering, misschien abusievelijk, ook weleens te boek gesteld als Rijnzeilschip.





~Fries jacht:
klein open of halfgedekt vaartuigje, met ronde vormen, behorend tot de groep der kromstevens. [A>]
Over de vroegste historie van dit scheepstype is weinig bekend. Naar men zegt is het vroeger wel bedrijfsmatig gebruikt, maar al spoedig ontwikkelde het zich tot speeljacht. Opvallend bij deze jachten zijn het enorme tuig en de rijke versieringen.
Het vaartuigje is wat vlotter gelijnd dan de rondspant tjotter, vaak ook wat groter. Te stellen dat het een boeier zonder roef zou zijn, klopt niet. onder meer het verloop van het berghout en boeisels en daarmee de indruk die het scheepje wekt zijn, alhoewel voor een leek moeilijk te zien, anders.

Gerelateerde term: boeierjacht.





~Fries kastje:
zie Friese zeilkast.





~Fries Noord-Hollandse Stoombootmaatschappij:
in 1876 opgerichte beurtvaartonderneming (schepen: Friesland I, II, III en IV), later opgegaan in de "Nieuwe Leeuwarder Stoomboot Maatschappij". Zie ook bij Stanfries.





~Fries veerschip, Fries veerscheepje:
klein, op een Skûtsje gelijkend, houten beurtscheepje met roef en luikenkap. De scheepjes waren voorzien van een kuip of stuurkuip.
G.J. Schutten (blz.355) meldt als voorkomende maat 10,6 x 3,2 meter, circa 14 ton.






~frisse bries:
windkracht 5.





~fronder:
Gronings? voor vooronder.





~frontlinie:
tijdens het admiraalzeilen, naast elkaar zeilen.





~Frontrunner:
(productnaam) vracht/containerschip gebouwd op de werf 'Veka Scheepsbouw B.V.' te Werkendam. Vrij rechthoekig model met de stuurhut voorop. Lengte 84,63 (of 110 m), breedte 11,45 m. Maximale diepgang ca. 3,5 m. Laadvermogen 2400 ton, of 3 laags 128 teu en 4 laags 172 teu. 2x 650 pk. [E>] [A> afwijkend model]





~Fuel-king:
(merknaam.) Brandstofmodificator.





~fuik:
1> pontfuik: remmingwerk in een ponthaven.

2> aan hoepels gespannen toelopend visnet. Zie verder bij visfuik.




~fuikaal:
aal/paling gevangen met een palingfuik.
Genoemd in: Dr. Th. H. van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland.







~Fuikenboot:
Harlinger fuikenboot
: zie bij Haringschuit.





~fuikenbreien:
het maken van visfuiken.





~Fuikenjol:
kleine Staverse jol.





~fuikenlichten:
de vis uit fuiken halen. Meestal gebruikt wanneer dit door iemand, die daartoe niet gerechtigd is, gebeurt.





~fuikenlichter:
iemand, die fuiken, die niet door hem geplaatst zijn, leeghaalt.





~fuikensim:
touw, lijn, ter versteviging van de randen van de vleugelnetten en eventueel aansluitend schutwant van fuiken.





~fuikenvisser:
1> iemand, die beroepsmatig met fuiken vis vangt. [A>]
2> het vaartuig dat een fuikenvisser (1) gebruikt. [A>]





~fuikenvisserij:
de beroepsmatige visserij met fuiken. Ook fuikvisserij genoemd.[Diverse termen inzake de visserij >.]





~fuikepaal:
zware stevige fuikestok, zie ook heistaak.





~fuikesim:
lijn langs de randen van de vleugels van een fuik.





~fuikestok, fuikstok, staak:
stevige paal waarmee fuiken, weren, schutwanten, e.d. verankerd worden.
Voor de schipper zijn alle stokken waarvan alleen het boveneind boven water steekt 'fuikestokken'. Vissers zullen ongetwijfeld het nodige onderscheid maken. Zo kennen zij onder meer de voorstaak en de achterstaak. Aan de voorstaken zitten de vleugels, aan achterstaak het kruiktouwtje.
Op het binnenwater zijn de meeste fuikestokken ongeveer een pols dik en vaak van grenen. Op zware grondsoorten gebruikt men echter ook eikenhout en/of dikkere stokken. Het trekken van de staken van haringregels was lastig zoals op OudTzummarum.nl te lezen valt. Het hoefde gelukkig alleen aan het eind van het seizoen te gebeuren.

Gerelateerde termen: fuikepaal, heistaak, wipper.





~fuikharing:
haring die met visfuiken gevangen is.
Genoemd in het Nieuwsblad van het Noorden d.d. 06-04-1940.






~fuikenvisserij:
de beroepsmatige visserij met fuiken. Ook fuikenvisserij genoemd.[Diverse termen inzake de visserij >.]





~fundatie
in of op het schip aangebrachte versteviging(en) waarop motoren en werktuigen opgesteld worden.





~ futura carrier, (futura schip):
(zeegaand) binnenvaartschip met speciale rompvorm en aandrijving. Ondanks de rechthoekige bouw heeft dit schip, dankzij een speciale constructie van het voorschip, luchtsmering en een gecombineerde aandrijving onder voor- en achterschip, een rustiger vaarbeeld, minder water onder de kiel nodig en een geringer brandstofverbruik dan vergelijkbare schepen.
[E> duitstalige beschrijving van het type, artikelen en verwijzingen op binnenvaart.informatie.nl]





~Futura tanker:
een futura carrier, dat als tankschip gebouwd is. [EA> fotoreportage van de bouw (duitstalig)]





~f.w.:
op vrachtbrieven gebruikte afkorting voor Franse wetgeving.
In de overeenkomst ging de regeling ten aanzien van los-, laad- en overligdagen meestal volgens de landelijke regeling van het land waarin de laad of de losplaats gelegen was.




Volgende





© 1997-heden; Vereniging 'De Binnenvaart', Dordrecht. Redactie: Pieter Klein, Haarlem.
De rechthebbenden kunnen niet aansprakelijk gesteld worden voor de gevolgen van het gebruik van deze site, noch voor de gevolgen van het gebruik van de in deze site opgenomen links!
Deze site gebruikt cookies!
Zonder toestemming vooraf, is gehele of gedeeltelijke overname van enig deel uit 'Binnenvaarttaal' verboden!
Over het algemeen zullen de inzenders van het materiaal een verzoek tot het gebruik van het getoonde materiaal inwilligen. (meer informatie)

Deze site is geoptimaliseerd voor een resolutie van 1024x768 px.,

U wordt verzocht eventuele gebreken te melden!  (meer informatie)

Mijn dank gaat uit naar allen, die mij met deze site helpen of geholpen hebben.

Pieter Klein:
Redacteur, auteur, ontwerper en webmaster.




Statistieken