Inleiding tot de beschrijving van Scheepstypes

Ontwikkeling van nieuwe types.
Alle vaaruigen hebben zich ontwikkeld uit een paar oervormen: de uitgeholde boomstam, een primitief vlot, of iets dergelijks. Bijna elk nieuw type is ontstaan uit een ouder 'type' waaraan men, naar men hoopt, de nodige verbeteringen aangebracht heeft. Soms waren de veranderingen geen verbeteringen en verdwijnt het aangepaste type weer.
Sommige veranderingen waren een succes en daardoor blijvend. De meeste veranderingen waren maar klein. Wanneer echter de ene naar de andere kleine verandering volgt, krijgt men, in de loop der tijd toch een afwijkend model.
Houten schepen hadden meestal niet zo'n erg lang bestaan en de veranderingen verliepen meestal vrij langzaam, dus waren de verschillen tussen de nog varende schepen van het type, niet groot. Daardoor was er geen noodzaak de naam van het type te wijzigen en kan er dus een groot verschil tussen de vroege en de late types bestaan. Sommige type namen hebben meer dan 6 eeuwen stand gehouden! Wie een dergelijk scheepstype volledig wilt beschrijven, zal gedwongen zijn een historisch overzicht van alle veranderingen te geven.
Grote veranderingen of een aantal snel opelkaar volgende kleine veranderingen leidde meestal wel tot een nieuwe naam voor het nieuwe model. De aangebrachte verbeteringen hadden vaak te maken met een betere aanpassing aan het doel waarvoor, of het vaarwater waarop, het schip gebruikt werd of ze waren het gevolg van een 'nieuwe' vinding, een andere bouwwijze of het gebruik van ander materiaal. Bij dergelijke ontwikkelingen krijgt men vaak te maken met een aantal tussenvormen, die noch aan de beschrijving van het oude, noch aan de beschrijving van het nieuwe type voldoen. Het geven van een volledige type beschrijving is daardoor vaak een haast onmogelijke taak.

Bepalende kenmerken.
Om tot een bepaald scheepstype gerekend te kunnen worden, moet een schip aan een bepaald aantal kenmerken voldoen. Welke kenmerken dat zijn en hoeveel het er zijn, verschilt per scheepstype en soms ook per tijdvak. Bij sommige scheepstypes en sommige kenmerken, mag de afwijking met de 'standaard', zonder dat het daardoor een ander of een nieuw scheepstype wordt, vrij groot zijn. In andere gevallen mag er nauwelijks van de 'standaard' afgeweken worden. Een echte standaard bestaat er echter niet en er zijn dan ook herhaaldelijk verschillen van mening, over wat wel en wat geen, mooi voorbeeld van een bepaald type is. Vooral bij de types waarvan slechts enkele exemplaren bekend of beschreven zijn, is de standaard natuurlijk erg vaag.

Sommige werven bouwden (in opdracht van de schipper) schepen, die meer laadvermogen hadden dan andere schepen van het zelfde type en met dezelfde afmetingen. Dit werd bereikt door scherpere kimmen, minder zeeg en vollere voor- en achterschepen. Onder andere bij de Klipperaken treft men hier sterke voorbeelden van aan. Een enkele heeft echt een fraai gelijnde klipperkop, een sterk geveegde akenkont en een fraaie zeeg. Velen hebben echter een te volle klipperkop, weinig zeeg en met recht een paardekont (de klipperaak wordt ook paardekontklipper genoemd). Toch behoren ze tot hetzelfde type.

'Nieuwe' oude scheepstypes.
De laatste decennia hebben we te maken met een vrij grote belangstelling voor oude schepen. De schepen worden nu meestal voor een ander doel gebruikt dan waarvoor het type ooorspronkelijk bedoeld was en vaak zijn ze aan hun nieuwe bestemming aangepast. Sommige van deze aanpassingen hebben tot gevolg dat het model of het aanzien van het schip sterk verandert. Op een enkele uitzondering na blijft men de schepen echter de oude typebenaming geven. Bij mijn beschrijvingen zijn deze nieuwe types buiten beschouwing gelaten.

    Onder de rond- en platbodemjachten zijn er vrij veel nieuwe scheepjes, die afwijken van het oorspronkelijke type. Soms is het model wel goed, maar zijn ze gewoon veel te klein. Vrij vaak is het model echter omwille van wat meer comfort aan boord of omwille van de zeileigenschappen aangepast. Ook zijn er werven, die (net zolas dat vroeger ook wel gebeurde) het niet lukt het juiste model te treffen. Zijn dit min of meer andere scheepstypes, mislukkelingen of moet men toch stellen dat dit een verdere ontwikkeling van een bestaand type is? In ieder geval moet men soms maar gokken naar wat het voorsteld. In de recreatievaart verschijnen tegenwoordig ook nieuw gebouwde Luxe-motors, die te sterk afwijken van het oorspronkelijke type. Moet men ook dit als een verdere ontwikkeling van het type zien? Ik vind van niet!
    Onder de zeilende-voormalige-bedrijfsvaartuigen zijn er die een (bijna) perfecte weergave zijn van hoe het vroeger was, maar er zijn er ook die daar flink van afwijken. Soms probeert men er zelfs een ander scheepstype van te maken.
    De volgende groep nieuwe-oude-schepen zijn de wedstrijdskûtsjes. Ook bij deze catagorie zijn er veel schepen die wel orgineel lijken, maar dat niet zijn. Zie verder Scheepstypes: Skûtsje.
    Een aantal oude bedrijfsvaartuigen worden gebruikt voor bewoning of recreatie. Soms gaat dit gepaard met ingrijpende verbouwingen. De romp blijft niet altijd onaangetast (ingekorte spitsen beginnen gewoon te lijken). Alhoewel de indruk die een schip daarmee maakt geheel anders is, kan men toch niet van een nieuw scheepstype spreken.
    Tot slot worden er dan nog vaartuigen gebouwd, die men, naar het schijnt volkomen willekeurig, een etiket opgeplakt heeft. Een mooi voorbeeld daarvan vormen de vele open motorbootjes, die men tegenwoordig vlet of sloep noemt.

Slot.
Al met al is het beschrijven van een bepaald scheepstype, min of meer, onbegonnen werk. Menig schrijver heeft een volledig boek over één bepaald type geschreven en U kunt niet verwachten dat ik dat hier ga herhalen. Mijn pogingen zijn bedoeld om de leek enig idee van een bepaald scheepstype te geven. Voor de kenners zijn mijn omschrijvingen ontoereikend!