Aanvullingen en correcties zijn welkom.

Woorden: schipper - kapitein.


Helaas heb ik voor het schrijven dit artikel niet de hand weten te leggen op een verantwoord taalkundigwerk waarin deze materie uitvoerig behandeld wordt. Ik ben af gegaan op hetgeen online te vinden was, op wat mijn informanten aandroegen en op mijn gezond verstand.


De oude tijden


schipper
Vermeldingen van het woord schipper, dan als scipper, scepper of schipher, geschreven, vindt men reeds in de 15de eeuw. Het heeft dan niet alleen betrekking op de gezaghebbende aan boord, maar ook op de bemanning. In dit laatste geval wordt ook de term schipman (scipman, scepman, sceepman) en scheep(s)lui genoemd. De in het Middel Nederlands Woordenboek aangehaalde vermeldingen van het woord schipper geven helaas geen duidelijke aanwijzingen dat de term ook op de binnenvaartschippers betrekking had.
In de eeuwen daarop volgend wordt de term algemener. Diverse bronnen tonen aan dat de term schipper tegen het eind van de 17de eeuw de gebruikelijke term was voor de gezaghebbende aan boord van een schip. Zowel op zeeschepen als ook op binnenschepen.
Schipper op het WNT.
Schipper op het MNW.
Schipman op het MNW.
Schipper op de Wikipedia. (dec. 2010 geen referenties gegeven)

kapitein
Kapitein is van oorsprong een militaire rang. Het woord is afkomstig uit de latijnse talen.
Vanaf de 15de eeuw komt men het woord kapitein (capiteyn, capyteyn) ook aan boord van schepen tegen. In eerste instantie gaat het dan om de bevelhebber over krijgsvolk te water of de bevelhebber op een oorlogsschip.
Eind 17de eeuw begint het woord kapitein opgang te maken op de koopvaarbijschepen. Het woord kapitein wordt in de binnenvaart pas tegen de tweede helft van de negentiende eeuw gangbaar.
Kapitein op het WNT.


Nieuwe tijden



De 19de eeuw is een tijd van veranderingen in de binnenvaart. De schippersgilden worden opgeheven, een aantal belangrijke kanalen worden gegraven, de in- en export nemen toe, de industrialisatie komt opgang, de tollen op de Rijn worden opgeheven, veel mensen van buiten vinden werk in de stad, in de haven en in de groeiende binnenvaart, en al schipperend bereikt men de tijd waarin de stoomschepen en de ijzeren schepen hun stempel op de binnenvaart gaan drukken.
Voor zover bekend is dit tevens de tijd waarop de binnenvaart zich voor een belangrijk deel niet vanuit zijn eigen kringen verder ontwikkelt, maar waar mensen, en vooral ook geld, van buitenaf een grote rol gaat spelen. Zij nemen de innitiatieven die leiden tot het in de vaart brengen van stoomschepen.
Anders dan tot dan toe gebruikelijk op binnenvaartschepen, worden de stoomschepen niet bemand door een schipper met één of enkele knechts, maar door een uitgebreide bemanning waarvan sommigen een zeer specifieke en belangrijke taak hebben. Deze factoren leiden er toe dat men de gezagvoerder KAPITEIN noemde.
De vloot van stoomschepen en daarmee het gebruik van woorden als kapitein, stuurman, matroos, enz. groeide gestaag. Deze ontwikkelingen hadden voornamelijk plaats vanuit de grote havensteden, langs groot open water en langs de grote rivieren.

Waren het eerst nog alleen de gezagvoerders op de door rederijen in de vaart gebrachtte stoomschepen, die kapitein genoemd werden, later breidde zich dat ook uit naar, min of meer, particuliere eigenaren van stoomschepen en stoomsleepboten. Toen decennia later het motorschip zijn intrede deed, bleven de inmiddels ingeburgerde naamgeving op de rederijschepen veelal bestaan. De gewone schipper met zijn zeil- of sleepschip, bleef natuurlijk schipper. Toen hij zich een motorschip kon gaan veroorloven werden sommigen kapitein, anderen bleven schipper en ook bij sommige rederijen waren het schippers, die het bevel over een motorschip hadden.

Buiten de hier genoemde ontwikkelingen vanuit de grote havenplaatsen, langs de grote rivieren en aan ruime wateren, ontwikkelde zich al spoedig ook elders de stoom- en later ook motorvaart.
In die gebieden was de stoombeurtvaart e.d. vaak een voortzetting van reeds bestaande diensten en bij de kleine ondernemingen werd gewoon verder geschipperd. Rederijen, die hun vleugels tot ver buiten de regio uitgeslagen hadden gingen echter vaak over tot het gebruik van de 'nieuwe' termen en werden de gezagvoerders tot kapitein 'bevorderd'.
In deze 'buitengebieden' ontstonden natuurlijk ook de nodige, vaak kleinschalige, sleepvaartondernemingen. Het contact tussen de gezagvoerders van de sleepboten en de schippers van de schepen die ze sleepten was sterk en zodoende waren deze gezagvoerders vaak schippers tussen de schippers. Het was soms zelfs zo dat wie zich kapitein dorst te noemen, beticht werd van het hebben van verbeelding.
Deze opvattingen en het daarmee gepaard gaande gebruik van termen waren vaak wel sterk aan de regio gebonden.
Toch kwam het voor dat ook in die streken, sommige eigenaren zich wensen te distantiëren van hun collega's die in hun ogen minderwaardig werk deden. Zo kon het dus gebeuren dat sommige eigenaren van 'moderne motorschepen' zich, ter onderscheid van de schippers, die met hun kleine, soms gehuurde schepen door de kanaaltjes scharrelden, kapitein of grootschipper wensten te (laten) noemen en dat sommige sleepbooteigenaren zich, ter onderscheid van hen die her en der met divers 'klein werk' de kost bij elkaar scharrelden, zich kapitein wensten te (laten) noemen. Ook op andere wijze gaven deze eigenaren soms uitting aan hun positie.
Ongetwijfeld zal ik op het voorgaande van deze en gene felle kritiek krijgen. Het leidt echter geen twijfel dat dit werkelijk heeft plaats gevonden, diverse oud schippers hebben mij hierover in het verleden van verteld en ik kan dan ook niet anders dan ook deze verschijnselen te vermelden.


Ook buiten de beroepsvaart wordt gevaren. De reglementen noemen de verantwoordelijke aan boord ongeacht de grootte van het vaartuig of de wijze van voortstuwing altijd schipper. Toch zal men de boeren in hun schuitjes en de recreanten op het water zelden schipper noemen.

Grenzen voor dit alles zijn niet aan te geven en het is ook moeilijk te bepalen in welke mate bepaalde verschijnselen waar optraden.
In veel officiële stukken wordt de term kapitein gehanteerd, maar, zoals gezegd: de meeste wetten en reglementen spreken van schippers. Ook voeren de meeste binnenvaartorganistaties de term schipper en niet die van kapitein in hun naam.


Samenstellingen



De voorkeur voor het gebruik van schipper of kapitein in samenstellingen is soms veel duidelijker.
  • Sleepbootschipper is zeer ongebruikelijk, sleepbootkapitein heel gewoon.
  • Tankerschipper is iets gebruikelijker dan tankerkapitein (maar toch wordt de gezaghebbende heel vaak kapitein genoemd)
  • Rondvaartbootschipper en rondvaartbootkapitein zijn echter ongeveer in evenwicht.
  • Pontschipper wint het ruimschoots van pontkapitein, ook de veerpontschipper wint het van de veerpontkapitein, maar de veerbootkapitein ondervindt nauwelijks concurentie van de veerbootschipper.
  • De beurtschipper heeft nauwelijks enige concurentie van de beurtkapitein.
  • Alhoewel velen, die bij hem aan boord stappen, hem kapitein noemen, is het een jachtschipper.
  • Het is een zetschipper, maar een afloskapitein.
  • Het is een stoombootkapitein en niets anders.
  • en verder zijn het bijna allemaal schippers wat de klok slaat.
Er zijn echter nog meer samenstellingen waarmee de verantwoordelijke aan boord aangeduid kan worden.
Melkvaarder, meelvaarder, slakkenvaarder, marktvaarder, vrachtvaarder, sontvaarder, enz. worden zowel gebruikt om het vaartuig als ook om zij die het bevaren aan te duiden. Snabbevaarder, snikkevaarder, praamvaarder, enz. slaan echter alleen op het persoon, terwijl beurtvaarder, dijkvaarder, zelfvaarder, e.d. voornamelijk voor het vaartuig gebruikt werden/worden.
Verder zijn er onder andere nog de vlotvoerder, de schuite(n)voerder, de schouwvoerder, de schuitenschuiver, de punterman, de pontbaas, de molenbaas, de veerwachter, enz.



reacties van derden



Een vrij willekeurige selectie uit de reacties op het kustvaartforum naar aanleiding van de door mij gestelde vraag:
wie noemt men schipper en wie kapitein?

......Geen idee waar de grenzen en verschillen liggen. Ik heb zelf het idee dat het erg afhankelijk is van de achtergrond en cultuur waar men vandaan komt.
Bij de voormalige 'van der Sluijs Tankrederij' was ik gewoon schipper, na de samensmelting met Vopak tot Interstreambarging was ik ineens kapitein. In salaris scheelde het in elk geval niets.
Bij van der Sluijs waren we met een schipper, een stuurman en een 1e en 2e matroos aanboord. Nu bij Interstream heb ik nog steeds dezelfde bemanning maar zijn het een kapitein, een schipper, een matroosmotordrijver en een matroos geworden. ......... En voor de buurman in het gangboord blijf ik nog steeds gewoon buurman....
+
aan boord van een schip : schipper
aan boord van een sleepboot :kapitein
in de zeevaart ligt het nog iets gevoeliger.
+
In de binnenvaart noemt men de varende eigenaar meestal schipper, iemand in loondienst bij een rederij Kapitein. Op een sleepboot altijd kapitein. Op de zeevaart is het ook een beetje bijzonder, een visserman noemt men schipper, op de khv kapitein, op de ghv meestal gezagvoerder.


Over beurtschepen:
...............Ik heb er nooit bij nagedacht, maar gevoelsmatig had het met de grootte van het schip te maken. Dus de Jan Nieveen had zeker een kapitein, maar eigenlijk ook de Vereeniging IV die op Enkhuizen voer. Als je hielp met laden en lossen kon je schipper zeggen en vaak wist je het niet, maar dan was het zeker geen belediging als je personeel ook met schipper aansprak. Als hij toekeek was het zeker de kapitein en als dan een man aan het werk was, sprak ik hem aan met schipper (matroos kan natuuurlijk niet).........................



Over sleepboten:
.............ik weet zeker dat mijn voorvaderen zich zouden omdraaien in hun graf, als zij zouden weten dat ze schipper genoemd werden. Het is mij altijd ingewreven dat een kapitein van een sleepboot, boven de schippers van de sleepschepen stond. De kapitein van de sleepboot was namelijk de baas over de gehele sleep; wat hij zei gebeurde en de schippers hadden maar uit te voeren wat de sleepbootkapitein als bevel gaf!
Naar mijn idee is het dus duidelijk dat de gezagvoerder van een sleepboot “kapitein” heet.
+
Vroeger werd op sleepboten nooit over kapitein gesproken maar over de ouwe...
+
Mijn vader, sleepbootkapitein, wist te vertellen dat je vroeger op 'n sleepboot met steilsteven kapitein was, maar op 'n vlet met plaatsteven schipper.
+
een Amsterdamse brugwachter antwoordde op de vraag hoe de 'gezagvoerders' op de grachtensleepbootjes (Blom, SR, Donkersloot) werden aangesproken: "Die werden gewoon als schipper aangesproken".



In Belgische Havensteden
en op de Rotterdamse kade:
In de Belgische havensteden en op bevrachtingskantoren werden de schippers meestal aangesproken met de titel kapitein, zeker op de kantoren werd men correkter behandeld dan in Nederland. In de Rotterdamse haven werd men meestal aan de kade door elk indivudu aangeroepen met de term schippertje, maar daar noemt men een modern motorschip met alles er erop nog steeds een lichter.



Volgens de Duitse Wasserschutzpolizei:
Dat was toch wat, een kaptein op een binnenschiff dat kon zomaar niet dat was misbruik maken van een titel .....hij was hoogstens schiffsfuhrer.....,



Over diploma's en de baggerwereld:
In het verleden mocht je,met een Binnenvaart diploma,op je 21ste je Rijnschippers patent halen en was je bevoegd om op een sleepschip als schipper te varen. Met 23 kon je je kapiteinspatent voor de Rijn halen en mocht je als ...... op een motorschip varen.
In de baggerwereld kreeg een vlet geen duwsteven omdat men dan kapteinsloon kon vragen.



Over de duwvaart:
Op een duwboot spreekt men van 1e en 2e kapitein, ook in het vaartijdenboek.



Over het onderwijs:
De opleiding tot matroos is MBO 2, schipper is MBO 3 en kapitein is een MBO 4-opleiding. Het verschil tussen de schippers- en kapiteinsopleiding is, dat de kapitein zwaardere bijvakken en een ondernemersdiploma krijgt.



Persoonlijke beleving:
Hoe het anderen die in dit vak zitten vergaat, weet ik niet, maar persoonlijk vind ik "schipper" een eretitel. Ik bedoel: je kunt wel kapitein zijn en, zoals sommigen, sterk hechten aan het daaruit logisch voortvloeiende feit dat je "gezagvoerder" bent, maar daarmee ben je zeker nog geen schipper in de ware zin van het woord. Iedereen mocht mij schipper noemen, geen enkel bezwaar tegen. Het is in de Engelse en Amerikaanse scheepvaartwereld tenslotte ook heel gewoon om de kapitein aan te spreken als "skipper".

maar ook:

Ik was kapitein en ben later gedegradeerd tot schipper.


slot


Kortom ik kan er soms geen touw aan vastknopen en hanteer bij het schrijven daarom voornamelijk de term die de wetgever ook gebruikt, namelijk 'schipper'. Mocht iemand zich daardoor beledigd voelen dan biedt ik hem daarvoor bij deze mijn excuses aan.

Pieter Klein.


top







Statistieken







v3.1 © P.I.Klein